K.u.K.-Monarchie & de lange 19e eeuw

Onder Maria Theresia (1740–1780) en haar zoon Joseph II. werd Oostenrijk gemoderniseerd: leerplicht, afschaffing van de horigheid, tolerantie-edict voor protestanten en joden. Maria Theresia — moeder van 16 kinderen, waaronder de ongelukkige Marie Antoinette — regeerde 40 jaar lang met een mix van hardheid en pragmatisme, wat haar misschien wel de belangrijkste heerseres van Europa maakte.

De Napoleontische oorlogen vernederden Oostenrijk herhaaldelijk. Na de nederlaag bij Austerlitz (1805) ontbond Franz II. het Heilige Roomse Rijk en werd als Franz I. keizer van het nieuwe Keizerrijk Oostenrijk. Zijn kanselier Metternich orkestreerde het Congres van Wenen (1814/15), dat Europa na Napoleon opnieuw vormgaf — en Wenen tot het centrum van de Europese diplomatie maakte. De beroemde formule: "Het congres danst, maar komt niet vooruit."

De Revolutie van 1848 schudde de monarchie door elkaar. In Wenen, Boedapest en Praag eisten burgers een grondwet, persvrijheid en nationale zelfbeschikking. Keizer Ferdinand I. trad af, de pas 18-jarige Franz Joseph I. besteeg de troon — en zou 68 jaar regeren, tot 1916.

Na de nederlaag tegen Pruisen bij Königgrätz (1866) moest Franz Joseph de Hongaren verregaande autonomie toestaan: Het Compromis van 1867 creëerde de Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie (K.u.K.). Dit veelvolkerenrijk — met Duitsers, Hongaren, Tsjechen, Slowaken, Polen, Kroaten, Slovenen, Serviërs, Roemenen, Italianen en Oekraïners — was een fascinerend experiment van multiculturele coëxistentie, dat cultureel schitterde, maar politiek leed onder groeiend nationalisme.

Het Wenen van de eeuwwisseling werd een van de creatiefste plekken in de geschiedenis van de mensheid: Freud legde de basis voor de psychoanalyse, Klimt en Schiele revolutioneerden de kunst, Mahler en Schönberg de muziek, Wittgenstein de filosofie, Loos de architectuur. In de koffiehuizen zaten genieën tafel aan tafel — een culturele dichtheid die nooit meer is voorgekomen.