Europeanen & het Verdrag van Waitangi
De Nederlandse zeevaarder Abel Tasman bereikte in 1642 als eerste Europeaan Nieuw-Zeeland — maar werd bij Golden Bay aangevallen door Māori-krijgers (vier van zijn matrozen stierven) en zeilde verder zonder ooit aan land te gaan. Hij noemde het land „Nieuw Zeeland" naar de Nederlandse provincie Zeeland. Pas 127 jaar later kwam James Cook in 1769 en kaartte de kusten van beide eilanden bijna volledig in kaart — een navigatieprestatie van formaat in slechts enkele maanden.
In het begin van de 19e eeuw kwamen walvisjagers, zeehondenjagers, missionarissen en handelaren. Het contact met Europeanen had verwoestende gevolgen voor de Māori: Ingevoerde ziekten (mazelen, griep, tyfus, kinkhoest) doodden naar schatting 40 % van de Māori-bevolking. Tegelijkertijd bewapenden rivaliserende Iwi zich met Europese musketten — de Musketoorlogen (1807–1837) waren verwoestend: Stammen die als eerste musketten kregen (vooral Ngāpuhi uit de Bay of Islands onder het opperhoofd Hongi Hika), trokken moordend door het land. Naar schatting 20.000–40.000 Māori stierven — meer dan door de ziekten.
Het Verdrag van Waitangi — Nieuw-Zeelands geboorteakte en eeuwige controverse
Op 6 februari 1840 ondertekenden meer dan 500 Māori-opperhoofden en vertegenwoordigers van de Britse Kroon het Verdrag van Waitangi (Te Tiriti o Waitangi) in de Bay of Islands — Nieuw-Zeelands oprichtingsdocument. Het probleem dat de Nieuw-Zeelandse politiek tot op de dag van vandaag beïnvloedt:
De Engelse versie draagt de volledige „Sovereignty" (soevereiniteit) over aan de Britse Kroon. De Māori-versie — geschreven door de missionaris Henry Williams, die het complexe concept moest vertalen — draagt alleen „Kāwanatanga" (regeringsgezag/gouvernance) over, terwijl de Māori uitdrukkelijk „Tino Rangatiratanga" (volledige heerschappij, zelfbeschikking) over hun land, bossen, visserijen en al hun bezit behouden. De Māori ondertekenden een document dat hen iets anders beloofde dan wat de Britten begrepen.
Ondanks het verdrag namen Britse kolonisten in de daaropvolgende decennia het grootste deel van het Māori-land — door aankoop, confiscatie en juridische trucs. De New Zealand Wars (1845–1872) tussen Māori en de Kroon kostten duizenden mensenlevens. Het Waitangi Tribunal (sinds 1975) behandelt historische landclaims en heeft miljarden NZD aan compensaties toegekend — een wereldwijd uniek proces van historische verwerking. De Waitangi Day (6 februari) is Nieuw-Zeelands nationale feestdag — maar een ambivalente: Voor veel Māori een dag van protest en rouw.
