Middeleeuwen: Stadstaten & Handelsmachten

Na de val van Rome viel Italië uiteen in een mozaïek van heerschappijen: Langobarden in het noorden (vandaar „Lombardije"), Byzantijnen in het zuiden en oosten (Ravenna met zijn sensationele mozaïeken), Arabieren op Sicilië (827–1091) en de Kerkelijke Staat in het midden. Vanaf de 11e eeuw begonnen de stadstaten te bloeien: Venetië, Genua, Pisa en Amalfi als zeerepublieken; Florence, Milaan en Siena als handels- en financiële centra.

De rivaliteit tussen Guelfen (pausgezinden) en Ghibellijnen (keizergezinden) bepaalde eeuwenlang de Italiaanse politiek. In Zuid-Italië heersten de Normandiërs (vanaf 1059), daarna de Hohenstaufen — keizer Frederik II (1194–1250), de „Stupor Mundi" (verwondering van de wereld), regeerde vanuit Palermo en verenigde Arabische, Byzantijnse en westerse cultuur.