Natuur & Vulkanisme

De Canarische Eilanden danken hun bestaan aan een hotspot — een opwaartse stroming van heet mantelgesteente uit de diepten van de aarde, die de Afrikaanse plaat doet smelten en vulkanen naar de oppervlakte duwt. De eilanden ontstonden over een periode van meer dan 20 miljoen jaar, waarbij de oostelijke eilanden de oudste en de westelijke de jongste zijn:

• Fuerteventura & Lanzarote: ~20 miljoen jaar oud — sterk geërodeerd, vlak, woestijnachtig
• Gran Canaria: ~15 miljoen jaar — een miniatuurcontinent met extreme landschapsdiversiteit
• Tenerife & La Gomera: ~12–8 miljoen jaar — Tenerife met de hoogste top, La Gomera diep ingesneden
• La Palma: ~4 miljoen jaar — geologisch jong en vulkanisch zeer actief
• El Hierro: ~1,2 miljoen jaar — de jongste en kleinste van de hoofdeilanden

De Canarische Eilanden zijn vulkanisch actief — en dat is geen theoretisch risico. De laatste grote uitbarsting op het vasteland van Europa vond hier plaats:

• 1730–1736: Op Lanzarote barstten tientallen vulkanen over zes jaar uit en begroeven een derde van het eiland onder lava — de Vuurbergen (Montañas del Fuego) in het Timanfaya Nationaal Park
• 1971: Teneguía op La Palma — de laatste „vreedzame" uitbarsting, waarbij toeschouwers konden kijken
• 2021: De Cumbre Vieja op La Palma barstte op 19 september uit en spuwde 85 dagen lang lava, die 3.000 gebouwen en duizenden hectares bananenplantages onder zich begroef. De lavastromen bereikten de zee en creëerden nieuwe landmassa's. De littekens zijn nog duidelijk zichtbaar
• 2011–2012: Een onderzeese vulkaanuitbarsting voor El Hierro (Tagoro) liet de zee borrelen en van kleur veranderen

De vulkanische bodems zijn de reden voor de uitzonderlijke vruchtbaarheid (bananen, wijn, tomaten) en de spectaculaire landschappen — van de zwarte zandstranden over het maanlandschap van het Teide Nationaal Park tot de lavagrotten (Cueva de los Verdes op Lanzarote).

Elk van de grote Canarische Eilanden is een microcontinent met een scala aan klimaatzones die elders duizenden kilometers uit elkaar liggen. De sleutel daartoe zijn de passaatwinden, die vochtige lucht uit het noordoosten tegen de bergen drukken.

Het principe is eenvoudig en toch spectaculair: De vochtige passaatwinden uit de Noord-Atlantische Oceaan botsen op de bergen van de eilanden en worden gedwongen om op te stijgen. Daarbij condenseert de vochtigheid en vormt de beroemde passaatwolklaag (Mar de Nubes — „Wolkenzee"), die op de noordelijke zijden van de hoge eilanden op een hoogte van 600–1.500 m als een deksel ligt. Het resultaat:

• Noordzijde (Luv): Vochtig, groen, bewolkt — hier groeien laurierbossen en weelderige vegetatie. Temperaturen koeler, meer regen
• Zuidzijde (Lee): Droog, zonnig, woestijnachtig — hier liggen de toeristencentra. Minder dan 200 mm regen per jaar
• Kust: Subtropisch, 18–25 °C het hele jaar door, nauwelijks temperatuurschommeling
• Hoogtes (boven 2.000 m): Op Tenerife (Teide) en La Palma alpien klimaat — in de winter kan er sneeuw vallen

De consequentie voor reizigers: Je kunt op dezelfde dag op het strand in het zuiden bij 28 °C liggen, door het mystieke nevelwoud in het noorden wandelen en boven op de Teide bij 5 °C in de sneeuw staan. Het ui-principe bij het aankleden is een must!

De vlakke oostelijke eilanden (Lanzarote, Fuerteventura) hebben geen gebergte dat de passaatwolken vangt — daarom zijn ze continu droog, zonnig en winderig. Ideaal voor strand en watersport, minder voor wandelaars.

De plantenwereld van de Canarische Eilanden is een botanisch wereldwonder. Door de isolatie in de Atlantische Oceaan en de extreme hoogteverschillen hebben zich over miljoenen jaren honderden endemische soorten ontwikkeld, die nergens anders op aarde voorkomen.

De Drakenboom (Drago)

Het symbool van de Canarische Eilanden — een oeroud ogende boom met een dikke stam, schermvormige kroon en rood hars (het legendarische „drakenbloed"), dat sinds de oudheid als geneesmiddel en kleurstof werd verhandeld. De Guanchen vereerden de Drago als heilig. Het beroemdste exemplaar is de Drago Milenario in Icod de los Vinos (Tenerife) — zijn geschatte leeftijd varieert afhankelijk van de bron tussen 500 en 1.000 jaar. Andere indrukwekkende drakenbomen staan in de Jardín Botánico in Puerto de la Cruz en op La Palma.

De Canarische den (Pinus canariensis)

Een overlevingskunstenaar zonder gelijke: De Canarische den groeit op lavagronden en op hoogtes tot 2.500 m en heeft een unieke eigenschap — hij kan na een bosbrand uit verkoolde stammen opnieuw uitschieten. Na de verwoestende bosbrand op Tenerife in 2023 verschenen al maanden later groene scheuten aan zwart verbrande bomen. Zijn extreem lange naalden (tot 30 cm) kammen bovendien de vochtigheid uit de passaatwolken — zogenaamde „horizontale regen", die de bodem onder de bomen doordrenkt.

Het Laurierbos (Laurisilva)

Het waardevolste botanische erfgoed van Europa: De laurierbossen (Laurisilva) op La Gomera, Tenerife (Anaga), La Palma en El Hierro zijn relikwieën van de subtropische bossen die voor de ijstijd heel Zuid-Europa bedekten. In continentaal Europa stierven ze uit — alleen op de Canarische Eilanden (en Madeira en de Azoren) overleefden ze dankzij het gelijkmatige klimaat. Het Garajonay Nationaal Park op La Gomera is het grootste aaneengesloten laurierbos ter wereld — UNESCO-werelderfgoed sinds 1986. Wandelen door deze met mos bedekte, in nevel gehulde bossen voelt als een tijdreis naar een tijdperk voor de mens.

Andere botanische hoogtepunten

• Canarische wolfsmelk (Euphorbia canariensis): Cactusachtige vetplant die overal in de droge gebieden groeit
• Tajinaste (Echium wildpretii): Een tot 3 meter hoge, felrode bloementoren, die alleen op de Teide op Tenerife en op La Palma groeit — in mei/juni een adembenemend gezicht
• Siempreviva (Limonium): De „Altijdlevende" — groeit op schrale kliffen en symboliseert de veerkracht van de Canarische natuur

De wateren van de Canarische Eilanden behoren tot de soortenrijkste van de Noord-Atlantische Oceaan. De combinatie van koude Canarische stroom, voedingsrijke opwellingsgebieden en warm oceaanwater creëert een marien ecosysteem dat wereldwijd zijn gelijke niet kent.

Walvissen & Dolfijnen

Tussen Tenerife en La Gomera bevindt zich een van de belangrijkste walvishabitats van Europa. Hier leven het hele jaar door:

• Grienden (Kortvin-grienden): Een residentiële populatie van meer dan 400 dieren leeft permanent in de diepe wateren tussen de eilanden. Waarnemingskans op boottochten: bijna 100%
• Tuimelaars: Spelen regelmatig in de boeggolf van de boten
• Ruwtanddolfijnen, Gevlekte dolfijnen, Gestreepte dolfijnen: Verschillende soorten afhankelijk van het seizoen
• Potvissen: Worden vooral voor La Palma en El Hierro gezien
• Blauwe vinvissen en Vinvissen: Trekvogels in het voorjaar en de herfst — zeldzamer, maar mogelijk

De Canarische Eilanden zijn het enige gebied in Europa waar je residentiële walvissen het hele jaar door kunt observeren. Whale-Watching-tochten vertrekken vanuit Los Gigantes, Puerto de Santiago en Los Cristianos (Tenerife) en vanuit Valle Gran Rey (La Gomera).

Zeeschilpadden

In de wateren van de Canarische Eilanden komen vooral onechte karetschildpadden (Caretta caretta) en af en toe groene zeeschildpadden voor. Het schildpaddenopvangcentrum in Cofete (Fuerteventura) en de broedstation in Mogán (Gran Canaria) zorgen voor gewonde dieren en zetten jonge dieren uit.

Onderwaterwereld

De Canarische Eilanden zijn een eersteklas duik- en snorkelgebied:

• El Hierro: Het mariene reservaat Mar de las Calmas is de beste duikplek van de Canarische Eilanden — kristalhelder water, roggen, barracuda's, tandbaarzen en engelhaaien
• Lanzarote: Het Museo Atlántico — een onderwatermuseum met meer dan 300 levensgrote sculpturen van Jason deCaires Taylor op 12-15 m diepte
• La Graciosa: Glashelder water en ongerepte duikplekken
• Tenerife: Roggen en schildpadden bij Las Galletas, wrakduiken bij Puerto de la Cruz

De Canarische Eilanden hebben vier nationale parken — meer dan enige andere autonome gemeenschap van Spanje — en bijna de helft van de totale oppervlakte staat onder een of andere vorm van natuurbescherming.

Parque Nacional del Teide (Tenerife)

Het meest bezochte nationale park van Europa — en terecht. De Teide (3.718 m) is niet alleen de hoogste berg van Spanje, maar gemeten vanaf de zeebodem (meer dan 7.500 m) een van de grootste vulkanen ter wereld. De Caldera de las Cañadas — een gigantische vulkaankrater van 17 km in diameter — biedt een onwerkelijk maanlandschap van bizarre rotsformaties, gestolde lavastromen en in het voorjaar de felrode Tajinaste-bloementorens. UNESCO-werelderfgoed sinds 2007.

Parque Nacional de Timanfaya (Lanzarote)

De Vuurbergen — een surrealistisch lavalandschap, ontstaan bij de uitbarstingen van 1730–1736, die een derde van het eiland bedekten. Enkele centimeters onder de oppervlakte heersen nog temperaturen van meer dan 400 °C — in de keuken van het restaurant „El Diablo" wordt met vulkanische aardwarmte gegrild. Het park is alleen per bus op de „Ruta de los Volcanes" toegankelijk — een beslissing die het unieke karakter bewaart.

Parque Nacional de Garajonay (La Gomera)

Het Laurierbos-Nationaal Park — UNESCO-werelderfgoed en een van de belangrijkste relikwieën van de tertiaire flora van Europa. Met mos bedekte bomen, mystieke nevel, absolute stilte. Hier groeit wat voor de ijstijd heel Zuid-Europa bedekte.

Parque Nacional de la Caldera de Taburiente (La Palma)

Een gigantische erosiekrater (geen vulkaankrater, zoals lang werd aangenomen) van 10 km in diameter en tot 2.000 m diep. Dennenbossen, watervallen, wandelpaden door een van de spectaculairste landschappen van de Canarische Eilanden. De sterrenhemel boven La Palma is trouwens door een wet beschermd — het Observatorio del Roque de los Muchachos aan de kraterwand is een van de belangrijkste observatoria ter wereld.

Andere beschermde gebieden

• Biosfeerreservaten: La Palma, Lanzarote, El Hierro, Fuerteventura en Gran Canaria zijn (gedeeltelijk of geheel) UNESCO-biosfeerreservaten
• Anaga-gebergte (Tenerife): Biosfeerreservaat met oeroud laurierbos en de meest afgelegen dorpen van het eiland
• Duinen van Maspalomas (Gran Canaria): Natuurreservaat — een 400 hectare groot duinenveld dat eruitziet als een stukje Sahara

De Canarische Eilanden staan voor een paradox: Hun spectaculaire natuur is de hoofdreden waarom jaarlijks 16 miljoen toeristen komen — en precies dit toerisme bedreigt het kwetsbare ecosysteem.

Waterschaarste

Water is de kostbaarste hulpbron van de Canarische Eilanden. De oostelijke eilanden (Lanzarote, Fuerteventura) zijn extreem droog — hier komt bijna al het drinkwater uit zeewaterontziltingsinstallaties. Ook op Tenerife en Gran Canaria wordt massaal ontzilt. De energiebehoefte daarvoor is enorm. Elk hotelzwembad, elke besproeide golfbaan verergert het probleem.

El Hierro — Voorbeeld voor de wereld

Het kleinste Canarische eiland kiest een andere weg: Met de windkracht-waterkracht-hybride „Gorona del Viento" produceert El Hierro tijdelijk 100% van zijn elektriciteit uit hernieuwbare bronnen — een model dat wereldwijd wordt bestudeerd. Het eiland werd in 2000 tot UNESCO-biosfeerreservaat verklaard en zet consequent in op zacht toerisme.

Wat je als reiziger kunt doen

• Water besparen: Kort douchen, handdoeken hergebruiken — klinkt banaal, maakt op de Canarische Eilanden een echt verschil
• Wandelpaden respecteren: Niet dwars door het veld lopen — de vulkanische vegetatie heeft decennia nodig om te herstellen. Een enkele stap kan een korstmos vernietigen dat 50 jaar nodig had om te groeien
• Geen afval achterlaten: Vooral op stranden en in de bergen. Sigarettenpeuken zijn een groot probleem
• Lokale producten kopen: Canarische bananen in plaats van geïmporteerde, lokale kaas en wijn in plaats van supermarktproducten — dat versterkt de duurzame landbouw
• Zonnebrandcrème: Gebruik rifvriendelijke zonnebrandcrème — gewone crèmes beschadigen de onderwaterwereld