Land & Mensen

Cambodja's geschiedenis begint met een van de machtigste en meest verfijnde beschavingen die ooit in Zuidoost-Azië bestonden.

Oprichting en opkomst

802 n. Chr. verklaarde koning Jayavarman II. zichzelf op de berg Phnom Kulen tot „universele heerser" (Devaraja — God-koning) en stichtte het Khmer-rijk. Wat volgde, was een ongekende opkomst: In de volgende 600 jaar bouwden de Khmer een imperium dat zich uitstrekte van Myanmar tot Vietnam en van Zuid-China tot het Maleisische schiereiland.

Angkors gouden tijdperk (10e–13e eeuw)

Het hart van het rijk was Angkor. Op zijn hoogtepunt in de 12e eeuw was het de grootste pre-industriële stad ter wereld — nieuwere satellietbeelden tonen een omvang van meer dan 1.000 km² met tot wel een miljoen inwoners. Ter vergelijking: Londen had in dezelfde periode 20.000 inwoners.

De Khmer-koningen bouwden niet alleen tempels, maar ook een waterbeheersysteem dat zijn tijd eeuwen vooruit was: Enorme reservoirs (Barays), kanalen en irrigatiesystemen maakten tot vier rijstoogsten per jaar mogelijk en voedden de bevolking. De belangrijkste koningen:

• Suryavarman II. (1113–1150): Bouwer van Angkor Wat — het grootste religieuze bouwwerk in de geschiedenis van de mensheid.
• Jayavarman VII. (1181–1218): De grootste van alle Khmer-koningen. Na een verwoestende aanval van de Cham uit Vietnam bouwde hij Angkor Thom, de Bayon, Ta Prohm, Banteay Chhmar en honderden ziekenhuizen en rustplaatsen. Hij was de eerste boeddhistische koning (zijn voorgangers waren hindoes).

Neergang en val

Na Jayavarman VII. begon een langzaam verval. Religieuze conflicten (Hindoe vs. Boeddhist), uitputting door monumentale bouwwerken, klimaatveranderingen (droogtes onderbraken het irrigatiesysteem) en herhaalde aanvallen van de Thai verzwakten het rijk. 1431 veroverden de Siamezen (Thai) Angkor, en de hoofdstad werd verplaatst naar Phnom Penh. Angkor verzonk in de jungle en werd pas in de 19e eeuw door Europese ontdekkingsreizigers „herontdekt".

De donkerste vier jaren

De Rode Khmer (Khmer Rouge) onder leiding van Pol Pot vestigden tussen april 1975 en januari 1979 een van de meest brute regimes in de geschiedenis van de mensheid. In slechts vier jaar tijd stierven naar schatting 1,5 tot 2 miljoen mensen — een kwart van de totale bevolking.

Wat er gebeurde

Op 17 april 1975 marcheerden de Rode Khmer Phnom Penh binnen. Binnen 48 uur werd de gehele stadsbevolking (2 miljoen mensen) naar het platteland gedreven — ouderen, zieken, kinderen, zwangere vrouwen. De stad werd een spookdorp.

Het doel: een radicale agrarische communistische utopie — het „Jaar Nul". Alle stedelingen werden boeren gemaakt, de bevolking werd in werkkampen gedwongen. Wat volgde:

• Systematische moord op intellectuelen, leraren, artsen, monniken, etnische minderheden en iedereen met enige vorm van scholing (wie een bril droeg, werd als „intellectueel" beschouwd).
• Afschaffing van geld, scholen, religie, privé-kleding, gezinsstructuren. Het land werd omgevormd tot een enorme werkkolonie.
• Dwangarbeid: 12–16 uur per dag op de rijstvelden, met minimale voeding. Wie niet werkte, werd gedood.
• S-21 en de Killing Fields: Meer dan 300 executieplaatsen in het hele land. In S-21 (Tuol Sleng) in Phnom Penh werden meer dan 17.000 mensen ondervraagd, gemarteld en naar Choeung Ek (Killing Fields) gebracht en vermoord.

Het einde

Op 7 januari 1979 bevrijdden Vietnamese troepen Phnom Penh. Wat ze aantroffen, schokte de wereld: een land dat systematisch was vernietigd. Er waren praktisch geen artsen, leraren of vakmensen meer. De infrastructuur was vernietigd, de bevolking getraumatiseerd.

Pol Pot vluchtte de jungle in en vocht verder als guerrilla. Hij stierf in 1998, zonder ooit voor zijn misdaden veroordeeld te zijn. De Extraordinary Chambers in the Courts of Cambodia (ECCC) veroordeelden vanaf 2006 enkele leiders — waaronder Duch (hoofd van S-21, overleden in 2020 in gevangenschap) en Nuon Chea (Pol Pots rechterhand, overleden in 2019 in gevangenschap, veroordeeld wegens genocide).

De lange weg terug (1979–heden)

Na de val van de Rode Khmer begon een wederopbouw die decennia duurde — en nog steeds voortduurt. De jaren 1980 werden gekenmerkt door Vietnamese bezetting en burgeroorlog. De Rode Khmer vochten verder als guerrilla, ondersteund (ja, echt) door de VS en China als tegenwicht voor Vietnam.

1991 bracht het Parijse Vredesakkoord de vrede, en in 1993 organiseerden de Verenigde Naties (UNTAC) de eerste vrije verkiezingen. Koning Norodom Sihanouk keerde terug, en Cambodja werd opnieuw een constitutionele monarchie.

Het Cambodja van vandaag

Sinds 1993 heeft Cambodja een opmerkelijke economische opleving doorgemaakt:

• Toerisme: Van praktisch geen bezoekers in de jaren 1980 tot meer dan 6 miljoen internationale toeristen per jaar (voor COVID). Angkor Wat is de economische motor.
• Textielindustrie: Cambodja produceert kleding voor internationale modemerken — de grootste exportsector.
• Armoede: Het armoedecijfer daalde van 53% (2004) tot onder de 18% (2023) — een enorme vooruitgang, maar nog steeds hoog.
• Infrastructuur: De wegen zijn dramatisch verbeterd (nog 15 jaar geleden was de route Phnom Penh → Siem Reap een 12-uur durende beproeving op hobbelige wegen).

Politiek

Hun Sen regeerde Cambodja van 1985 tot 2023 — een van de langst regerende machthebbers ter wereld. In 2023 droeg hij de macht over aan zijn zoon Hun Manet. Het politieke landschap is autoritair: De oppositie is grotendeels vernietigd, persvrijheid is beperkt. Tegelijkertijd heerst er relatieve stabiliteit, en de meeste Cambodjanen richten zich op de economische opkomst.

Samenleving & Religie

Cambodja is een diep boeddhistisch land. Ongeveer 97% van de bevolking beoefent het Theravada-boeddhisme — de oudste en meest conservatieve tak van het boeddhisme. Monniken genieten het hoogste respect, pagodes zijn het sociale centrum van elk dorp, en veel jonge mannen treden voor enkele weken of maanden het klooster in. Het boeddhisme werd onder de Rode Khmer verboden en de meeste monniken werden vermoord — de wederopbouw van de religieuze infrastructuur was een van de eerste prioriteiten na 1979.

De familie is het belangrijkste sociale netwerk. Cambodjanen zijn ongelooflijk gastvrij — ondanks of juist vanwege hun geschiedenis. De alomtegenwoordige glimlach is oprecht en een uitdrukking van een cultuur die harmonie en vriendelijkheid boven confrontatie stelt.