Azulejos — De kunst van de tegels

Azulejos zijn Portugals meest opvallende visuele bijdrage aan de wereldcultuur. Deze beschilderde, geglazuurde keramische tegels sieren kerken, paleizen, treinstations, metrostations, huisgevels, fonteinen en trappen — ze zijn alomtegenwoordig en maken elke Portugese stad tot een openluchtmuseum.

De naam „Azulejo" komt niet van het Portugese „azul" (blauw), zoals vaak wordt aangenomen, maar van het Arabische „az-zulaij" (gepolijste steen). De Moren brachten de techniek in de 15e eeuw naar Portugal, waar het zich ontwikkelde tot een zelfstandige kunstvorm die zijn gelijke niet kent.

De ontwikkeling door de eeuwen heen

• 15e–16e eeuw: Geometrische, polychrome patronen naar Moors voorbeeld. Prachtig te zien in het Palácio Nacional de Sintra
• 17e eeuw: Invloed van de Nederlandse Delfts blauwe tegels — de typische blauw-witte motieven ontstaan. Bijbelse scènes, historische veldslagen en alledaagse taferelen worden op grote tegelpanelen overgebracht
• 18e eeuw: Barokke uitbundigheid — hele kerkinterieurs worden met Azulejos bekleed. De Igreja de São Lourenço in Almancil (Algarve) is een meesterwerk van deze periode
• 19e eeuw: Fabrieksproductie maakt Azulejos betaalbaar — voor het eerst worden huisgevels er volledig mee bekleed, vooral in Porto en Lissabon
• 20e–21e eeuw: Hedendaagse kunstenaars zoals Maria Keil (Lissabonse metrostations) en Joana Vasconcelos herinterpreteren de traditie

De mooiste Azulejo-plekken

Het Museu Nacional do Azulejo in Lissabon (in het voormalige klooster Madre de Deus) biedt het beste overzicht — van de oorsprong tot het heden. Hoogtepunt is een 23 meter lang panorama van Lissabon voor de aardbeving van 1755. Het station São Bento in Porto (meer dan 20.000 tegels die de Portugese geschiedenis vertellen) is een andere must-see. De kapel Capela das Almas in Porto en de gevel van de Igreja do Carmo zijn eveneens spectaculair.

Een serieus probleem is de Azulejo-diefstal: Historische tegels worden van gevels gestolen en op de zwarte markt verkocht. Portugal heeft daarom strenge wetten aangenomen ter bescherming van Azulejos en een catalogiseringsproject gestart (SOS Azulejo).