Zuidoosten — Syracuse, Noto & Agrigento

Syracuse (Siracusa) was in de 5e eeuw v. Chr. de machtigste en rijkste stad van de gehele Griekse wereld — groter dan Athene, cultureel briljanter dan Sparta, en economisch dominant in de westelijke Middellandse Zee. Hier leefde Archimedes (de beroemdste wetenschapper van de oudheid), hier versloeg Syracuse de Atheense vloot in de grootste zeeslag van de Griekse geschiedenis (413 v. Chr.), en hier begon de kerstening van Europa (Paulus predikte hier op weg naar Rome).

Het historische centrum ligt op Ortigia — een piepklein eiland (1 km²), verbonden met het vasteland via twee bruggen, dat een van de meest sfeervolle oude stadswijken van heel Italië vormt. Barokke paleizen, Griekse tempelresten, Normandische kerken en levendige piazza's overlappen elkaar op een klein oppervlak. De Dom (Duomo) is een uniek bouwwerk: De barokke gevel verbergt de Athena-tempel (5e eeuw v. Chr.) — de Dorische zuilen van de antieke tempel zijn in de kerkmuren geïntegreerd en van binnen zichtbaar. Grieks, christelijk en barok in één gebouw.

De Fonte Aretusa aan de oever van Ortigia is een zoetwaterbron direct aan zee, waarin papyrus groeit — een botanisch wonder en de locatie van de Griekse mythe van de nimf Arethusa. De Mercato di Ortigia (in de ochtend) is een van de levendigste markten van Sicilië: Zwaardvis, zeevruchten, kaas, olijven, specerijen en versgeperste sinaasappelsappen.

Op het vasteland ligt het Archeologisch Park Neapolis: Het Griekse theater (5e eeuw v. Chr., uit de rots gehouwen, 15.000 plaatsen — in de zomer nog steeds gebruikt voor antieke drama's), het Oor van Dionysios (een 23 meter hoge, druppelvormige grot met verbluffende akoestiek — Caravaggio gaf het de naam) en het Romeinse amfitheater (een van de grootste van de Romeinse wereld). Het Museo Archeologico Regionale Paolo Orsi herbergt een van de belangrijkste archeologische collecties van de Middellandse Zee.

Het Val di Noto is een van de grootste barokke ensembles ter wereld — en een van de meest indrukwekkende verhalen van vernietiging en wedergeboorte. Op 11 januari 1693 verwoestte een verwoestende aardbeving (kracht 7,4) het gehele zuidoosten van Sicilië: 60.000 mensen kwamen om, tientallen steden werden met de grond gelijk gemaakt. Wat volgde, was een wonder van architectuur: De steden werden niet simpelweg herbouwd, maar volledig opnieuw ontworpen — in de Siciliaanse laatbarok, een weelderige, theatrale architectuur die tot de mooiste van Europa behoort. In 2002 erkende UNESCO acht steden als werelderfgoed.

Noto is de kroon op het Val di Noto — een stad die als een barok decorstuk is ontworpen. De Corso Vittorio Emanuele, de hoofdstraat, loopt door de stad als een theateras, omzoomd door gouden kalksteenpaleizen, kerken en trappen. De honingkleurige kalksteen (Pietra di Noto) gloeit bij zonsondergang in een onwerkelijk goud — Noto is dan de mooiste stad van Sicilië en een droom voor fotografen. De Cattedrale di San Nicolò troont aan het einde van een monumentale trap, het Palazzo Nicolaci heeft de meest weelderige barokke balkons van het eiland (gesneden putti, leeuwen, sirenen en fabelwezens), en de Chiesa di Santa Chiara biedt vanaf haar terras een panorama over de oude stad.

Ragusa Ibla is Noto's rivaal in de barokke schoonheidswedstrijd: De benedenstad daalt af over een heuvel, bekroond door de Dom di San Giorgio — een theatrale barokke gevel met een trap die als een waterval de heuvel afdaalt. Ragusa Ibla diende als decor voor de tv-serie „Il Commissario Montalbano" en heeft zijn slaperige charme behouden. Minder toeristen dan Noto, maar meer sfeer.

Modica is beroemd om haar chocolade: De „Cioccolato di Modica" (IGP beschermd) wordt gemaakt volgens een Azteeks recept dat de Spanjaarden in de 16e eeuw meebrachten — de cacao wordt bij lage temperatuur verwerkt, zodat de suiker niet smelt en een korrelige, intense textuur ontstaat. In de oude stad van Modica zijn chocolaterieën aaneengeschakeld — Antica Dolceria Bonajuto (sinds 1880) is de beroemdste. Probeer de varianten met chili, kaneel, vanille of citrusschil.

De Vallei van de Tempels (Valle dei Templi) bij Agrigento is een van de belangrijkste archeologische vindplaatsen ter wereld — en de meest emotionele plek om de grootheid van de Griekse kolonisatie in de westelijke Middellandse Zee te begrijpen. Op een bergrug boven de zuidkust staan zeven Dorische tempels uit de 5e eeuw v. Chr. naast elkaar, omgeven door eeuwenoude olijfbomen en amandelplantages, met de zee aan de horizon. Bij zonsondergang, wanneer de kalksteen goudkleurig oplicht en de tempels zich aftekenen tegen de avondlucht, is dit een van de meest aangrijpende plekken van de antieke wereld.

De Tempio della Concordia (Concordia-tempel) is het hoogtepunt: Een van de best bewaarde Griekse tempels ooit — volledig intact met alle 34 zuilen, het fronton en het dak. Zijn staat van behoud is te danken aan de herbestemming tot christelijke kerk in de 6e eeuw. De Tempio di Giunone (Hera/Juno-tempel) aan het oostelijke einde van de kam biedt het beste uitzicht op de zonsondergang. De Tempio di Eracle (Hercules-tempel) is de oudste (ca. 500 v. Chr.) — slechts acht zuilen staan nog overeind, maar de sfeer is magisch. De Tempio di Zeus Olimpio was de grootste Dorische tempel die ooit gepland was (113 × 56 m) — nooit voltooid en nu een ruïne, maar de op de grond liggende Telamonen (8 meter hoge Atlasfiguren) geven een idee van de gigantische ambitie.

De antieke stad Akragas (Grieks) was in de 5e eeuw v. Chr. een van de grootste en rijkste steden van de Griekse wereld — de dichter Pindarus noemde het „de mooiste stad van de stervelingen". Tot 200.000 mensen woonden hier, meer dan nu (ca. 55.000). Het Museo Archeologico Regionale vult het bezoek aan met uitstekende vondsten, waaronder de gereconstrueerde Telamonen en een unieke collectie Griekse vazen.

In februari en maart verandert de Vallei van de Tempels in een bloemenzee: De amandelbomen bloeien in wit en roze tussen de antieke zuilen — het Amandelfeest (Sagra del Mandorlo in Fiore) in februari is een kleurrijk volksfeest met folklore, muziek en kostuums uit de hele wereld.

De Villa Romana del Casale bij Piazza Armerina in het binnenland van Sicilië herbergt de uitgebreidste en best bewaarde Romeinse vloermozaïeken ter wereld — 3.500 vierkante meter kleurrijke mozaïekvloeren uit de 4e eeuw n. Chr., die een keizerlijke luxe villa sierden. Sinds 1997 UNESCO-werelderfgoed, is de villa een van de fascinerendste getuigenissen van de Romeinse levensstijl.

De mozaïeken tonen scènes van verbazingwekkende levendigheid: Gladiatorengevechten, jachtscènes in Afrika (met olifanten, luipaarden en struisvogels), mythologische voorstellingen (Odysseus en Polyphemus, Arion op de dolfijn) en — het beroemdste motief — de „Bikini-meisjes": Tien jonge vrouwen in tweedelige badpakken tijdens sport (rennen, discuswerpen, balspel). De afbeelding bewijst dat de bikini geen uitvinding van de 20e eeuw is, en is een popcultuursymbool van de villa geworden.

De villa behoorde vermoedelijk toe aan een hooggeplaatste Romeinse senator of zelfs keizer Maximianus (mede-keizer van Diocletianus) en diende als jachtresidentie en representatieplaats. De kwaliteit van de mozaïeken — vermoedelijk vervaardigd door Noord-Afrikaanse meesterwerkplaatsen — is van een detaillering en kleurenpracht die ook na 1.700 jaar fascineert. Het bezoek duurt ca. 1,5–2 uur op een rondweg over steigers boven de mozaïeken.

Piazza Armerina zelf is een charmant bergstadje (700 m hoogte) met een Normandische kathedraal en een oude stad, die aanzienlijk minder toeristen ziet dan de kuststeden. De rit van Catania of Syracuse duurt ongeveer 1,5 uur door het groene, heuvelachtige binnenland van Sicilië — een welkome afwisseling van de hitte aan de kust.