Palermo & het noordwesten

Palermo is de hoofdstad van Sicilië en een van de meest fascinerende steden van Europa — een stad die je liefhebt of die je overweldigt, vaak beide tegelijk. Met 630.000 inwoners is het de vijfde grootste stad van Italië en een palimpsest van culturen: Feniciërs, Grieken, Romeinen, Arabieren, Normandiërs, Staufers, Spanjaarden en Bourbons hebben hun sporen nagelaten — en geen enkele werd ooit helemaal uitgewist.

Het hart van de stad klopt op de Quattro Canti (Piazza Vigliena) — een barokke pleinkruising, waar de twee hoofdassen van de oude stad elkaar kruisen. Vanaf hier zijn alle hoogtepunten te voet bereikbaar. Het Palazzo dei Normanni (Normandisch paleis) was de residentie van de Arabische emirs en daarna van de Normandische koningen — zijn Cappella Palatina is een meesterwerk van de kunstgeschiedenis: Een paleiskapel, waarvan de muren en het plafond volledig bedekt zijn met Byzantijnse goudmozaïeken — Christus Pantokrator, heiligen en bijbelse scènes in een pracht die de adem beneemt. Het houten plafond is van Arabisch-islamitische stijl — de versmelting van Byzantijnse, islamitische en Latijnse kunst op één plek is wereldwijd uniek.

De kathedraal van Palermo is een architectonisch wonder: Arabisch-Normandische plattegrond met Catalaans-gotische aanbouwsels en een neoklassieke koepel. Binnen rusten de sarcofagen van keizer Frederik II (de "Stupor Mundi"), koning Roger II en andere heersers in porfieren sarcofagen. De rondgang over de kathedraaldaken biedt een panorama over de hele stad. In de oude stadswijk Kalsa (van het Arabische al-Khalisa, "de Reine") strekken zich kronkelige straatjes uit tussen vervallen en gerestaureerde paleizen — de Galleria Regionale della Sicilia in het Palazzo Abatellis toont Antonello da Messina's "Annunziata" en de aangrijpende "Triomf van de Dood".

Palermo's straatmarkten zijn legendarisch: De Ballarò (de oudste, luidste en meest authentieke), de Vucciria (ooit de hoofdmarkt, nu meer een nachtleven ontmoetingsplek) en de Capo (de best gesorteerde) — hier stapelen zwaardvissen, artisjokken, kruiden, kazen en streetfood-kraampjes zich op in een geluid- en geurdecor dat aan een Arabische soek doet denken.

Palermo is de streetfood-hoofdstad van Europa — en dat is geen overdrijving. De culinaire traditie van eten op straat gaat terug tot de Arabische heerschappij, en vandaag de dag is Palermo naast Bangkok, Mexico-Stad en Marrakesh een van de grote streetfood-metropolen van de wereld. Wat Palermo uniek maakt: Het eten is niet alleen goedkoop en snel, maar van hoogste culinaire niveau — veel van de snacks zouden in elk restaurant als voorgerecht door kunnen gaan.

De klassiekers

• Arancina/Arancino — Gefrituurde rijstballen, gevuld met ragù (vleessaus), mozzarella, erwten of ham-kaas. In Palermo heet het "Arancina" (vrouwelijk, rond), in Catania "Arancino" (mannelijk, kegelvormig) — een culinaire twist die al generaties lang woedt. Prijs: 1,50–3€.
• Panelle — Gefrituurde kikkererwtenkoeken, geserveerd tussen een sesambroodje (Pane e Panelle). Vaak met Crocchè (gefrituurde aardappelkroketten). Prijs: 2–3€. Oorsprong: Arabisch.
• Sfincione — Palermo's antwoord op de pizza: Een dikke, zachte gistdeegbodem, belegd met tomatensaus, uien, ansjovis, Caciocavallo-kaas en paneermeel. Wordt in vierkanten gesneden en vaak door rondtrekkende verkopers verkocht. Prijs: 2–3€.
• Stigghiola — Niet voor iedereen: Opgerolde lam- of geiteningewanden, gekruid met peterselie en lente-ui, gegrild boven houtskool. Klinkt wennen, smaakt fantastisch — rokerig, pittig, knapperig. Prijs: 3–5€.
• Pane con la Milza (Pani câ Meusa) — Palermo's beroemdste streetfood: Zacht sesambroodje, gevuld met gestoofde en daarna gefrituurde milt en long. "Schietta" (single) = alleen vlees met citroen. "Maritata" (getrouwd) = met ricotta en Caciocavallo. Een delicatesse uit de Joodse wijken. Prijs: 3–5€.
• Cannolo — De knapperige deegrol, vers gevuld met zoete ricottacrème, pistachenoten of gekonfijt fruit. Wordt pas bij bestelling gevuld (alles anders is een misdaad). Prijs: 2–4€.

De beste streetfood-kraampjes vind je op de markten Ballarò en Capo (overdag) en rond de Vucciria (s' avonds). Een begeleide streetfood-tour (15–35€, 2–3 uur) is een uitstekende introductie — veel gidsen zijn gepassioneerde locals die verhalen kennen bij elke hap.

Monreale, 8 km boven Palermo, herbergt een van de grootste kunstwerken uit de geschiedenis van de mensheid: de Normandische kathedraal (1174–1185) met 6.340 vierkante meter Byzantijnse goudmozaïeken. Koning Willem II liet de kathedraal bouwen als teken van zijn macht en vroomheid — en het resultaat overtreft alles wat Rome, Ravenna of Constantinopel te bieden hebben.

Bij het betreden van de kathedraal stokt de adem: Boven het altaar troont een 20 meter hoge Christus Pantokrator — zijn blik lijkt elke bezoeker recht in de ogen te kijken. De muren vertellen in goudglanzende mozaïeken de hele Bijbel: Schepping van de wereld, Adam en Eva, het verhaal van Noach, het leven van Christus — scène voor scène, in een detaillering en schoonheid die na 850 jaar niets van hun effect hebben verloren. De kloostergang (Chiostro dei Benedettini) naast de kathedraal is een meesterwerk van Romaans-Arabische architectuur: 228 dubbele zuilen, elk anders gedecoreerd, met mozaïeken, reliëfs en fantastische kapitelen.

Cefalù, 70 km ten oosten van Palermo aan de noordkust, is een van de meest fotogenieke stadjes van Sicilië: Een middeleeuwse oude stad die zich tussen een enorme rots (La Rocca, 268 m) en de zee wurmt, overtroffen door de Normandische kathedraal (1131) met zijn beroemde mozaïeken — een andere Christus Pantokrator, kleiner dan in Monreale, maar in zijn intensiteit even indrukwekkend. De klim naar de Rocca di Cefalù (30–45 minuten) beloont met een panorama over de rode daken, de kathedraal, het strand en de kust.

Cefalù's Lungomare (boulevard) is een van de mooiste van Italië: een lang zandstrand direct voor de oude stad, omringd door vissersboten, met uitzicht op de middeleeuwse silhouet. Cefalù is ook de onofficiële hoofdstad van de Madonie — het beboste gebergte in het achterland, ideaal voor wandelingen en dorpsbezoeken weg van de drukte van de kust. In Castelbuono (30 minuten landinwaarts) maakt de Pasticceria Fiasconaro misschien wel de beste Panettone van Sicilië.

Erice troont op 751 meter hoogte op de Monte San Giuliano, hoog boven Trapani en de zee — een middeleeuws bergdorp dat op mistige dagen letterlijk in de wolken zweeft. De Feniciërs vereerden hier Astarte, de Grieken Aphrodite, de Romeinen Venus — de berg was al duizenden jaren een heilige plaats, en zijn mystieke sfeer is tot op de dag van vandaag voelbaar.

De oude stad is een perfect bewaard gebleven middeleeuws ensemble: met kinderkopjes geplaveide straatjes die zich tussen stenen muren slingeren, Normandische kerken, gotische ramen met bloembalkons en een stilte die in het luidruchtige Sicilië verrast. Aan de oostelijke rand troont het Castello di Venere (Venuskasteel) — een Normandisch kasteel op de fundamenten van de antieke Venus-tempel. Vanaf de kantelen biedt zich bij helder weer een adembenemend panoramisch uitzicht: Trapani, de zoutpannen, de Egadische eilanden, Marsala en op bijzonder heldere dagen zelfs Tunesië aan de horizon.

Erice is ook bekend om zijn Pasticceria: De beroemde Pasticceria Maria Grammatico — opgericht door een vrouw die als wees in een klooster opgroeide en daar de geheimen van de kloosterlijke zoetigheden leerde — verkoopt amandelgebak, Frutta Martorana (marsepeinfruit) en Genovesi (warme zanddeegtasjes met vanillecrème), die tot de beste van Sicilië behoren. Een espresso en een Genovese op de Piazza San Domenico, met uitzicht over de mistige vallei, behoort tot de perfecte Siciliaanse momenten.

De reis naar Erice is een belevenis: De Funivia (kabelbaan) vanaf Trapani (10 minuten, 9€ heen/terug) zweeft over wijngaarden en zoutpannen naar de top — spectaculairder kan het bijna niet. Alternatief is de kronkelige autoweg (30 minuten vanaf Trapani). In de winter hult Erice zich regelmatig in mist en wolken — een mystieke, bijna Schotse sfeer die de charme van de plaats nog versterkt.