Akropolis & Oude Sites

Het Parthenon (447-432 v. Chr.) is het meest perfecte gebouw dat de mensheid ooit heeft gecreëerd — althans volgens architectuurhistorici. Gebouwd onder Perikles door de architecten Iktinos en Kallikrates, gewijd aan de godin Athena Parthenos (Athena de Maagd). Het gebouw zit vol optische trucs: De zuilen zijn licht naar binnen gekanteld, de basis is licht gebogen, de hoekzuilen iets dikker — alles om het gebouw voor het menselijk oog perfect recht te laten lijken. Zonder deze correcties zou het visueel doorhangen.

Binnenin stond ooit het 12 meter hoge Athena-beeld van Phidias — van goud en ivoor, bezet met edelstenen. Al lang verdwenen, maar reconstructies tonen aan dat het adembenemend moet zijn geweest. De Parthenon-friezen (metopen en de 160 meter lange ionische fries) toonden mythologische scènes — een groot deel daarvan bevindt zich vandaag als „Elgin Marbles" in het British Museum in Londen, wat een eindeloos twistpunt is tussen Griekenland en Groot-Brittannië.

Het Parthenon heeft een wilde geschiedenis: Het was een Griekse tempel, vroegchristelijke kerk, Byzantijnse kathedraal, moskee onder de Ottomanen — en in 1687 explodeerde het, toen een Venetiaanse kanonskogel het Ottomaanse kruitmagazijn binnenin raakte. Sindsdien is het een ruïne. De lopende restauratie (sinds de jaren 1970) probeert de schade van de eeuwen voorzichtig te corrigeren.

Het Erechtheion (421-406 v. Chr.) is de tempel die iedereen wil fotograferen — vanwege de zes Karyatiden, die majestueuze vrouwenfiguren die in plaats van zuilen het dak van de Korenhal dragen. Wat je ziet, zijn replica's: Vijf originelen staan in het Akropolis Museum (adembenemend!), de zesde heeft Lord Elgin in 1801 naar Londen gesleept.

Architectonisch is het Erechtheion een bijzonder geval: Het staat op oneffen terrein (bijna 3 meter hoogteverschil!) en verenigt meerdere cultusplaatsen in één gebouw. Hier werd Athena Polias vereerd, hier was de heilige olijfboom die Athena aan de stad schonk, hier de bron die Poseidon met zijn drietand sloeg. De Atheners geloofden dat de inslagplaats van Poseidons drietand in de rots nog zichtbaar was — en inderdaad zijn er nog steeds gaten in de vloer van de tempel.

De heilige olijfboom naast de tempel (een opvolger van het origineel) is een van de meest emotionele plekken op de Akropolis: Hij herinnert eraan dat Athena de Atheners de olijfboom schonk en daarmee de wedstrijd met Poseidon won — en daarmee werd de stad naar haar vernoemd.

De Propyleeën (437-432 v. Chr.) zijn de monumentale toegangspoort tot de Akropolis — en waren in de oudheid bijna net zo indrukwekkend als het Parthenon zelf. Vijf doorgangen, Dorische en Ionische zuilen, wit Pentelisch marmer. In de noordvleugel bevond zich de Pinakotheek — de eerste bekende schilderijengalerij ter wereld.

Rechts naast de Propyleeën staat op een kleine bastion de Tempel van Athena Nike (Athena de Overwinnaar), een sierlijke Ionische tempel (ca. 420 v. Chr.). Van hieruit zouden de Atheners de Slag bij Salamis hebben bekeken. De reliëfs op de fries tonen de Perzische oorlogen en een beroemde „Nike die haar sandaal bindt" (origineel in het Akropolis Museum). De kleine tempel werd door de Ottomanen afgebroken om plaats te maken voor kanonnen — en in de 19e eeuw zorgvuldig weer in elkaar gezet.

Het Akropolis Museum (2009, architect: Bernard Tschumi) is een van de beste musea ter wereld — en dat is geen overdrijving. Het gebouw alleen is spectaculair: een moderne glazen en betonnen kubus die op stelten boven een archeologische opgraving zweeft (zichtbaar door de glazen vloer!). Het licht verandert met de dagtijden en dompelt de antieke marmeren sculpturen in steeds nieuwe sferen.

De begane grond toont vondsten van de Akropolis-helling: vazen, sculpturen, alledaagse voorwerpen. De archaïsche koren (vrouwelijke beelden, 6e eeuw v.Chr.) met hun mysterieuze glimlach en bewaarde verfresten zijn adembenemend. Op de eerste verdieping staan de vijf originele kariatiden van het Erechtheion — met een lege plek voor de zesde, die in Londen is. Een stille, waardige aanklacht.

De bovenste verdieping is de klapper: Een hal, precies zo groot als het Parthenon, waarin de bewaarde Parthenon-friezen en metopen in het origineel zijn tentoongesteld — in exact de volgorde zoals ze aan het gebouw hingen. De ontbrekende delen (in Londen) zijn gemarkeerd door heldere gipsafgietsels. Door de glazen wanden kijk je direct naar het Parthenon op de heuvel — de boodschap is onmiskenbaar: Deze kunstwerken horen hier thuis.

Als de Akropolis het religieuze centrum was, was de Agora het hart van het openbare leven. Hier discussieerden Socrates, Plato en Aristoteles. Hier vond Kleisthenes de democratie uit. Hier werd gehandeld, rechtgesproken, gepolitiseerd en gefilosofeerd. De Agora is minder spectaculair dan de Akropolis, maar historisch minstens even belangrijk.

Het absolute hoogtepunt is de Hephaistos-tempel (Theseion, 449 v. Chr.) — de best bewaarde Griekse tempel ter wereld. Terwijl het Parthenon een ruïne is, staat de Hephaistos-tempel bijna compleet: dak, zuilen, fronton — alles nog aanwezig. De reden: Hij werd vroegtijdig tot christelijke kerk omgebouwd en daardoor behouden. Vanaf de noordzijde heb je het perfecte uitzicht met de Akropolis op de achtergrond — HET fotomoment van Athene.

Ook op het terrein: de Stoa van Attalos, een volledig gereconstrueerde Hellenistische zuilengalerij (gereconstrueerd in de jaren 1950 met Amerikaans geld), tegenwoordig het museum van de Agora met vondsten uit het dagelijks leven: potscherven met ingekraste namen (Ostraka — vandaar ons woord „Ostracisme", oftewel schervengericht), dobbelstenen, munten, gereedschappen.

De Romeinse Agora (1e eeuw v.Chr.) was de marktplaats van de Romeinse periode — minder sfeervol dan de antieke Agora, maar met een echt juweel: de Toren der Winden (Horologion van Andronikos, ca. 50 v.Chr.). Deze achthoekige marmeren toren is een antiek wonder: tegelijkertijd zonnewijzer, waterklok, windvaan en windwijzer. Elke van de acht zijden toont een reliëfvoorstelling van de respectieve windgod. Het is het best bewaarde gebouw in Romeins Athene.

De rest van de Romeinse Agora is minder spectaculair — de Poort van Athena Archegetis (68 v.Chr.), gefinancierd door Julius Caesar en Augustus, en de ruïnes van handelarenstalletjes en een openbaar toilet. Maar de Toren der Winden alleen rechtvaardigt het bezoek.

Stel je voor: 104 Korinthische zuilen, elk 17 meter hoog, elk uit een enkel marmerblok. Zo zag de Tempel van de Olympische Zeus eruit in zijn bloeitijd — de grootste tempel van Griekenland, begonnen in de 6e eeuw v. Chr., voltooid pas onder keizer Hadrianus in de 2e eeuw n. Chr. (meer dan 600 jaar bouwtijd!). Vandaag staan nog 15 zuilen rechtop, een 16e ligt sinds een storm in 1852 omgevallen op de grond — een dramatisch fotomoment.

Binnenin stond ooit een kolossaal goud-ivoren beeld van Zeus, dat het beeld in Olympia moest imiteren. Daarnaast, met verfijnd zelfbewustzijn, een beeld van Hadrianus zelf in dezelfde grootte. De Romeinen hadden humor.

Direct naast de tempel staat de Hadrianuspoort (132 n. Chr.), een triomfboogachtig poort, dat de grens markeerde tussen het „oude" Athene van Theseus en het „nieuwe" Athene van Hadrianus. De inscripties aan beide zijden verkondigen dit trots. Het is vrij toegankelijk en een van de meest gefotografeerde monumenten van Athene.

De Kerameikos is de meest fascinerende begraafplaats van Athene en tegelijkertijd een van de meest onderschatte antieke plekken van de stad. Hier, in de oude pottenbakkerswijk (vandaar ons woord „keramiek"), werd van de bronstijd tot de Romeinse tijd begraven. De bewaard gebleven grafsteles langs de „Straat der Graven" tonen aangrijpende afscheidsmomenten: een vrouw die haar overleden dochter de hand reikt; een krijger die afscheid neemt van zijn hond; een echtpaar bij de laatste handdruk.

De plek is ook historisch belangrijk: Hier liep de Dipylon-poort, de machtigste stadspoort van Athene, en de Heilige Poort, waardoor de processie naar de mysteriën van Eleusis trok. Een klein, maar uitstekend museum toont grafvondsten, keramiek en de oudste bekende Griekse inscriptie (Dipylon-kruik, ca. 740 v. Chr.).

De Kerameikos is een stille, groene plek — schildpadden leven tussen de grafstenen, kruiden groeien wild. Een perfect contrast met de drukte van de stad.

Het Panathinaiko-stadion (ook Kallimarmaro, „het mooie marmer") is het enige stadion ter wereld dat volledig uit wit marmer bestaat — en het is adembenemend. Hier vonden in 1896 de eerste Olympische Spelen van de moderne tijd plaats. De hoefijzervorm gaat terug op het antieke origineel (330 v. Chr.), dat voor de Panathenaeïsche Spelen werd gebouwd. Tot 50.000 toeschouwers kon het in de oudheid herbergen.

Tegenwoordig wordt het stadion voor bijzondere gelegenheden gebruikt: Het is de finish van de Athene-marathon (november) en wordt gebruikt voor concerten en ceremonies. Je kunt op eigen gelegenheid door de tribunes klimmen, op het erepodium staan en je als een olympische held voelen. In de tunnel onder de tribunes toont een kleine tentoonstelling de geschiedenis van de Olympische Spelen met fakkels, posters en medailles van alle voorgaande spelen.

De Areopagus (Ares-heuvel) is een kale kalksteenrots ten noordwesten van de Akropolis — en de plek met het beste gratis uitzicht op de verlichte Akropolis bij nacht. In de oudheid vergaderde hier de Raad van Ouderen (Areopagus), het hoogste gerechtshof van Athene. Hier zou ook de apostel Paulus zijn beroemde rede aan de Atheners hebben gehouden (Handelingen 17) — een bronzen plaquette herinnert daaraan.

Elke avond zitten honderden mensen op de gladde rots, drinken wijn, spelen gitaar en kijken hoe de zon achter Salamis ondergaat en de Akropolis in gouden licht wordt gedompeld. Het is een van de meest magische plekken van Athene — en volledig gratis. Let op: De beklimming over de gladde marmerrots is kort, maar verraderlijk. Stevig schoeisel!