Zijderoute & Geschiedenis

De Zijderoute was geen enkele weg, maar een netwerk van handelsroutes dat zich over 6.000 km van China tot de Middellandse Zee uitstrekte. En Oezbekistan lag in het midden — als draaischijf, waar de routes elkaar kruisten, karavanen pauzeerden en handelaren uit de hele wereld samenkwamen.

Wat werd er verhandeld?

Niet alleen zijde: specerijen, goud, edelstenen, papier, porselein, paarden, wapens, slaven — en nog belangrijker: ideeën. Religies (boeddhisme, islam, christendom, zoroastrisme), wetenschappelijke kennis (algebra, astronomie, geneeskunde), technologieën (papierproductie, kompas, buskruit) en kunstvormen verspreidden zich langs de Zijderoute.

Oezbekistan als centrum

• Samarkand: De "Parel van de Zijderoute", knooppunt van de Oost-West- en Noord-Zuid-routes. Hier ruilden Chinese handelaren zijde voor Perzische specerijen en Indiase edelstenen.
• Buchara: Centrum van kennis en de islam. De madrassa's trokken geleerden uit de hele islamitische wereld aan.
• Chiwa: Laatste rustplaats voor de gevaarlijke woestijndoortocht naar Perzië. Berucht om zijn slavenmarkt.

De Zijderoute beleefde zijn bloeitijd van de 2e eeuw v. Chr. tot de 15e eeuw, toen de zeeroute naar India werd ontdekt en de landroutes aan belang verloren. Maar de bouwwerken die langs de route ontstonden, staan er nog steeds — en in Oezbekistan staan de prachtigste.

Antieke hoogculturen

De regio van het huidige Oezbekistan — historisch Transoxanië (Perzisch: Mawarannahr, "voorbij de rivier [Oxus/Amudarja]") — behoort tot de oudste cultuurgebieden van de mensheid. Samarkand (antiek: Marakanda) werd meer dan 2.750 jaar geleden gesticht. De regio maakte deel uit van het Perzische Achaemenidenrijk en was een centrum van het Zoroastrisme.

Alexander de Grote (329 v. Chr.)

Alexander de Grote veroverde Samarkand in 329 v. Chr. en was overweldigd door de pracht van de stad. Hier trouwde hij met Roxane, een Sogdische prinses — een van zijn belangrijkste politieke huwelijken. De Griekse cultuur liet in de regio sporen na die eeuwenlang standhielden.

Islamitische verovering (8e eeuw)

In de 8e eeuw brachten Arabische veroveraars de islam naar Centraal-Azië. Buchara werd een van de belangrijkste centra van islamitische geleerdheid. Hier werkte Abu Ali ibn Sino (Avicenna), wiens medische werk "De Canon van de Geneeskunde" meer dan 600 jaar lang het standaardwerk in Europa was.

Dzjengis Khan (1220)

De Mongoolse invasie onder Dzjengis Khan in 1220 was de grootste ramp in de geschiedenis van de regio. Buchara en Samarkand werden met de grond gelijkgemaakt, de bevolking werd uitgemoord of tot slaaf gemaakt. Dzjengis Khan zou in de vrijdagsmoskee van Buchara zijn binnengereden en hebben verkondigd: "Ik ben de gesel van God." De verwoesting was zo compleet dat de regio decennia nodig had om te herstellen.

Amir Timoer (Tamerlan) — 1336–1405

Timoer (in het Westen bekend als "Tamerlan", van "Timoer-i lang" = Timoer de Kreupele) is de centrale figuur van de Oezbeekse geschiedenis — en de reden waarom Samarkand eruitziet zoals het eruitziet. Geboren in 1336 in Shakhrisabz (90 km ten zuiden van Samarkand), werd hij van lokale stamleider tot heerser van een rijk dat zich uitstrekte van Turkije tot India.

Timoer was een wrede veroveraar — zijn veldtochten kostten miljoenen mensen het leven. Maar hij was ook een gepassioneerde bouwer: Na elke verovering stuurde hij de beste architecten, ambachtslieden, kunstenaars en geleerden naar Samarkand. Het resultaat: een stad die in zijn architectonische pracht alles overtrof wat de islamitische wereld ooit had gezien.

Timoers nalatenschap in Oezbekistan

• Registan-plein (Samarkand): Door Timoer aangelegd als handelsplaats, onder zijn opvolgers bebouwd met de drie madrassa's.
• Gur-Emir-mausoleum (Samarkand): Timoers graf — architectonisch voorbeeld voor de Taj Mahal.
• Bibi-Khanum-moskee (Samarkand): Een van de grootste moskeeën van de toenmalige wereld.
• Ak-Saray-paleis (Shakhrisabz): Timoers gigantische zomerpaleis, waarvan alleen de toegangspoort bewaard is gebleven.

Ulugh Beg (1394–1449)

Timoers kleinzoon Ulugh Beg maakte van Samarkand het wetenschappelijke centrum van de wereld. Zijn observatorium berekende de posities van meer dan 1.000 sterren met een nauwkeurigheid die pas 200 jaar later werd overtroffen. Hij was een heerser die de wetenschap boven de religie stelde — wat hem uiteindelijk het leven kostte: in 1449 werd hij op aandringen van zijn eigen zoon en conservatieve geestelijken vermoord.

De drie Khanaten (16e–19e eeuw)

Na het einde van de Timoeriden viel de regio uiteen in drie rivaliserende Khanaten: Buchara, Chiwa en Kokand. Deze staten werden gekenmerkt door interne rivaliteit, slavenhandel en toenemende isolatie. De Zijderoute verloor aan belang en Centraal-Azië raakte in een "donkere eeuw" — schitterende architectuur verstarde, de handel droogde op.

Russische verovering (1860er–1870er)

Het Russische Rijk veroverde Centraal-Azië in de 1860er en 1870er jaren. Samarkand viel in 1868, Chiwa in 1873, Kokand in 1876. Buchara en Chiwa bleven als protectoraat formeel onafhankelijk, maar waren feitelijk Russische koloniën. De Russen brachten spoorwegen, telegrafie en katoenteelt — laatstgenoemde werd de vloek van de regio (monocultuur, milieuschade, Aralmeer-ramp).

Sovjettijd (1924–1991)

In 1924 werd de Oezbeekse Socialistische Sovjetrepubliek opgericht — grenzen werden willekeurig getrokken en volkeren gescheiden. De Sovjettijd bracht:

• Alfabetisering en onderwijs — Het analfabetisme daalde van meer dan 90% naar minder dan 5%.
• Industrialisatie — Tasjkent werd de vierde grootste stad van de Sovjet-Unie.
• Katoen-monocultuur — Miljoenen Oezbeken werden gedwongen tot werk op katoenvelden. Het Aralmeer, ooit het vierde grootste meer ter wereld, kromp tot een tiende van zijn grootte.
• Religieuze onderdrukking — Moskeeën en madrassa's werden gesloten, de islam werd onderdrukt.
• Aardbeving 1966 — Een aardbeving verwoestte 80% van Tasjkent. De wederopbouw vond plaats in Sovjetstijl.

Onafhankelijkheid (1991)

Op 1 september 1991 verklaarde Oezbekistan zijn onafhankelijkheid. Islam Karimov regeerde het land tot zijn dood in 2016 — autoritair, maar stabiel. Zijn opvolger Shavkat Mirziyoyev voerde vanaf 2016 uitgebreide hervormingen door: visumvrijheid, valutahervorming, openstelling voor toerisme en geleidelijke liberalisering. Oezbekistan bevindt zich in een transformatieproces, dat het land toegankelijker heeft gemaakt voor reizigers dan ooit tevoren.