Vikingtijd (793–1066)
Terwijl de Noorse Vikingen naar het westen zeilden (IJsland, Groenland, Noord-Amerika), trokken de Zweedse Vikingen — de Varjagen (Varjager) — naar het oosten. Via de Russische rivieren (Dnjepr, Wolga) bereikten ze Byzantium (Constantinopel) en Bagdad, handelden ze in bont, honing, barnsteen en slaven en stichtten ze handelsposten, waaruit steden als Novgorod en Kiev ontstonden. De naam „Rusland" (Rus) is mogelijk afkomstig van de Varjagen-Zweden — „Ruotsi" is het Finse woord voor Zweden.
De Zweedse Vikingen waren meer handelaren en kolonisten dan plunderaars — hoewel ze zeker ook het zwaard trokken als het de moeite waard was. De Varjagengarde in Constantinopel was de elite-eenheid van de Byzantijnse keizer — Zweedse krijgers beschermden de machtigste heerser van de christenheid. Arabische reizigers zoals Ibn Fadlan (922) lieten fascinerende verslagen na over de Varjagen aan de Wolga — hun scheepsbegrafenissen, hun tatoeages en hun (in Arabische ogen) twijfelachtige hygiëne.
★★ Birka — De Viking-handelsstad (UNESCO)
Op het eiland Björkö in het Mälarmeer (30 km ten westen van Stockholm) lag Birka — een van de belangrijkste handelssteden van Noord-Europa en sinds 1993 UNESCO-werelderfgoed. Van ca. 750 tot 975 n.Chr. was Birka het kosmopolitische centrum van de Zweedse Vikingtijd: Handelsbetrekkingen reikten van Dublin tot Bagdad, van Haithabu (Sleeswijk-Holstein) tot Constantinopel. Archeologische vondsten tonen Arabische zilveren munten (dirhams), Byzantijnse sieraden, Frankische wapens en Chinese zijde — een bewijs van de globaliteit van de Vikingen.
Tegenwoordig kan men Birka per boottocht vanuit Stockholm (1,5 uur, vanaf 320 SEK / 28 €, mei–september) bezoeken. Het museum op Björkö toont vondsten uit de meer dan 3.000 graven, en in het Vikingdorp kan men het leven van de Vikingtijd herbeleven. Bijzonder indrukwekkend: Het graf Bj 581 — een in 2017 via DNA-analyse als vrouw geïdentificeerd krijgersgraf met wapens, paarden en speelstukken, dat de traditionele opvatting van de „mannelijke Vikingkrijger" op zijn kop zette.
Runenstenen
Zweden heeft meer runenstenen dan enig ander land ter wereld — meer dan 2.500 bekende stenen, waarvan alleen al 1.200 in de regio Uppland (ten noorden van Stockholm). De stenen werden in de 9e–11e eeuw opgericht, meestal ter herinnering aan overledenen of ter documentatie van reizen. De inscripties zijn in het Oudnoords in runenschrift en vertellen over handelsreizen naar het oosten (Griekenland, Garðaríki/Rusland), over gevallen krijgers en over bruggenbouw als vrome daden.
De bekendste runenstenen:
- Rök-steen (Östergötland): De beroemdste runensteen ter wereld — met meer dan 760 runen de langste runeninscriptie. De tekst is raadselachtig en wordt al 200 jaar bediscussieerd.
- Ingvar-stenen (Mälardalen): 26 stenen herinneren aan de mislukte expeditie van de Viking Ingvar (1036–1041) naar de Kaspische Zee — geen van de deelnemers keerde terug.
- Prästgatan 3, Gamla Stan (Stockholm): Een echte runensteen in de muur van een huis midden in de oude stad — gemakkelijk over het hoofd te zien, maar een stukje oeroude geschiedenis.
Oud-Uppsala — Het laatste heidense heiligdom
De kerstening van Zweden begon in de 11e eeuw, later dan in Noorwegen en Denemarken. De tempel van Oud-Uppsala (Gamla Uppsala, 5 km ten noorden van Uppsala) was het laatste grote heidense heiligdom van Scandinavië — hier werden Odin, Thor en Freyr vereerd, en elke negen jaar vond er een offerfeest plaats (Blót), waarbij volgens de legende negen mannen en negen dieren werden geofferd. Tegenwoordig staan hier drie grote grafheuvels uit de 5e–6e eeuw (waarschijnlijk koningsgraven) en een klein museum. De kerk van Gamla Uppsala werd direct boven de heidense tempel gebouwd — een symbolische overname.
