Grootmachtperiode & Gustav Vasa (1523–1718)
De moderne Zweedse geschiedenis begint met Gustav Vasa (1496–1560), de grondlegger van de Zweedse natiestaat. In 1520 liet de Deense koning Christian II meer dan 80 Zweedse edelen op het Stockholmse Stortorget executeren (het „Stockholmse bloedbad" — → Hoofdstuk Stockholm, Gamla Stan). Gustav Vasa, een jonge edelman die aan het bloedbad ontsnapte, vluchtte naar Dalarna en probeerde de boeren tot opstand te bewegen. Aanvankelijk mislukte hij — teleurgesteld begaf hij zich op ski's op weg naar Noorwegen. Maar de Dala-boeren veranderden van mening en stuurden hun snelste skiërs achter hem aan. Ze haalden hem in Sälen in, en Gustav keerde om om de opstand te leiden.
Deze episode wordt elk jaar gevierd met de Vasaloppet — de oudste en langste langlaufwedstrijd ter wereld (90 km van Sälen naar Mora, sinds 1922, meer dan 15.000 deelnemers). Gustav verdreef de Denen en werd in 1523 tot koning gekozen — de 6e juni (zijn kroningsdag) is tot op heden de nationale feestdag van Zweden.
Gustav Vasa hervormde Zweden grondig: Hij voerde de Reformatie in (luthers, 1527 — voornamelijk om het rijke kerkbezit te confisqueren), centraliseerde het bestuur, bouwde een leger en marine op en maakte van Zweden een moderne staat. Hij regeerde 37 jaar lang met ijzeren hand, trouwde drie keer en had elf kinderen. Hij wordt beschouwd als „Vader des Vaderlands" — en was waarschijnlijk een tamelijk onaangenaam mens.
De Grootmachtperiode (Stormaktstiden, 1611–1718)
Onder de koningen Gustav II Adolf (1594–1632) en Karel XII. (1682–1718) werd Zweden een Europese grootmacht: Het Zweedse rijk omvatte Finland, de Baltische staten (Estland, Letland, delen van Litouwen), delen van Noord-Duitsland (Voor-Pommeren, Bremen-Verden, Wismar) en beheerste de facto de Oostzee als „Mare Nostrum".
Gustav II Adolf — de „Leeuw van het Noorden" — greep in 1630 beslissend in de Dertigjarige Oorlog in en redde het protestantisme in Europa. Het Zweedse leger, gedisciplineerd en innovatief (Gustav voerde lichte artillerie en salvo-tactiek in), werd het meest gevreesde op het continent. Bij de Slag bij Lützen (1632) wonnen de Zweden — maar Gustav II Adolf sneuvelde. Zijn dood beëindigde het tijdperk van de grootste Zweedse koning.
Het oorlogsschip Vasa, dat in 1628 in de haven van Stockholm zonk (nu in het Vasa-museum → Hoofdstuk Stockholm), is het perfecte symbool van deze ambitieuze, soms overmoedige grootmachtperiode: te groot, te zwaar, te trots — en gezonken voor de ogen van iedereen.
Het einde van de grootmacht kwam met Karel XII.: De „krijger-koning" besteeg de troon op 15-jarige leeftijd, leidde Zweden in de Grote Noordse Oorlog (1700–1721) en behaalde aanvankelijk spectaculaire overwinningen tegen Denemarken, Rusland en Saksen-Polen. Toen viel hij Rusland aan. Peter de Grote vernietigde het Zweedse leger bij Poltava (Oekraïne, 1709) — een keerpunt in de Europese geschiedenis. Karel XII. vluchtte naar Turkije, keerde jaren later terug en stierf in 1718 bij een belegering in Noorwegen — door een kogel, waarvan de herkomst (vijand of eigen mensen?) tot op heden onduidelijk is. Zweden verloor zijn imperium en vond zichzelf — verkleind en uitgeput — op zoek naar een nieuwe identiteit.
