Geschiedenis & Maatschappij

Zuid-Afrika is de Wieg van de Mensheid — in de Cradle of Humankind bij Johannesburg zijn de oudste hominide fossielen ter wereld gevonden, tot wel 3,67 miljoen jaar oud (Little Foot). De San (Bosjesmannen) bewoonden zuidelijk Afrika al minstens 20.000 jaar en lieten duizenden rotsschilderingen achter in de Drakensbergen en de Cederberg-regio.

Vanaf de 3e eeuw migreerden Bantoe-sprekende volkeren (voorouders van de huidige Zulu, Xhosa, Sotho en anderen) van Centraal-Afrika naar het zuiden. Zij brachten landbouw, veeteelt en ijzerbewerking mee.

In 1652 stichtte Jan van Riebeeck voor de Nederlandse Oost-Indische Compagnie een bevoorradingsstation aan de Kaap — het begin van de Europese vestiging. De nakomelingen van de Nederlanders, Duitsers en Fransen (Hugenoten) werden de Boeren (Afrikaans: „Boeren"), die hun eigen taal (Afrikaans) en cultuur ontwikkelden.

De Britten namen in 1795 de Kaap over en dreven de Boeren het binnenland in (de „Grote Trek" vanaf 1836). Dit leidde tot conflicten met de Zulu (Slag bij Bloedrivier 1838) en uiteindelijk tot de Boerenoorlogen (1880–1881 en 1899–1902), waarin de Britten de Boerenrepublieken veroverden — met inzet van de eerste concentratiekampen ter wereld.

De Apartheid (Afrikaans: „Gescheidenheid") was geen plotselinge breuk, maar de systematisering van een reeds bestaande rassenscheiding. Vanaf 1948, toen de Nationale Partij de verkiezingen won, werd de rassenscheiding in elk aspect van het leven wettelijk verankerd:

• Population Registration Act (1950): Elke Zuid-Afrikaan werd geclassificeerd als „White", „Coloured", „Indian" of „Bantu" (Zwart) — met de beruchte „potloodtest" (een potlood in het haar: valt het eruit = wit, blijft het steken = niet-wit)
• Group Areas Act (1950): Gedwongen verhuizing op basis van huidskleur. Bo-Kaap in Kaapstad, District Six, Sophiatown in Johannesburg — hele gemeenschappen werden vernietigd
• Pass Laws: Zwarten moesten te allen tijde een „Dompas" (paspoort) bij zich dragen. Zonder pas in een „wit gebied" betrapt worden betekende arrestatie
• Bantu Education Act (1953): Zwarten moesten alleen voor lagere arbeid worden opgeleid. „Wat heeft het voor zin om een Bantu wiskunde te leren?" (Hendrick Verwoerd, architect van de apartheid)
• Separate Amenities Act: Gescheiden stranden, bankjes, toiletten, ingangen, bussen, ziekenhuizen — „Whites Only" en „Non-Whites"

Verzet

Het African National Congress (ANC) onder leiding van Nelson Mandela, Walter Sisulu en Oliver Tambo leidde het verzet — aanvankelijk vreedzaam, vanaf 1961 met de gewapende vleugel Umkhonto we Sizwe. Mandela werd in 1964 tot levenslange gevangenisstraf veroordeeld en bracht 27 jaar in de gevangenis door, waarvan 18 op Robben Island.

Op 16 juni 1976 brak de Soweto-opstand uit, toen scholieren protesteerden tegen Afrikaans als onderwijstaal. De politie schoot honderden dood — waaronder de 12-jarige Hector Pieterson. De foto van zijn stervende lichaam ging de wereld rond.

Internationale druk (sancties, sportboycots, desinvesteringscampagnes) en intern verzet dwongen het regime uiteindelijk op de knieën. Op 11 februari 1990 werd Mandela vrijgelaten. Op 27 april 1994 vonden de eerste democratische verkiezingen plaats. Mandela werd president.

Nelson Rolihlahla Mandela (1918–2013), liefdevol „Madiba" (zijn clan-naam) of „Tata" (Vader) genoemd, is niet alleen Zuid-Afrika's nationale held — hij is een van de belangrijkste persoonlijkheden van de 20e eeuw.

Wat Mandela uniek maakte, was niet zijn verzet (dat deelden velen), maar zijn vermogen tot verzoening. Na 27 jaar gevangenschap kwam hij zonder bitterheid naar voren en predikte vergeving in plaats van wraak. De Waarheids- en Verzoeningscommissie (TRC) onder leiding van aartsbisschop Desmond Tutu verleende daders amnestie in ruil voor volledige bekentenissen — een wereldwijd uniek experiment van overgangsjustitie.

Zijn gebaar bij de Rugby Wereldbeker 1995 — toen hij in een Springbok-shirt (het symbool van de blanke onderdrukkers) de finale bijwoonde en de witte kapitein François Pienaar de trofee overhandigde — werd een iconisch moment van nationale verzoening (verfilmd in „Invictus" met Morgan Freeman).

Mandela-plekken in Zuid-Afrika

Zuid-Afrika heeft 11 officiële talen — meer dan enig ander land ter wereld. Dit weerspiegelt de ongelooflijke culturele diversiteit:

Engels is de lingua franca en wordt bijna overal begrepen, ook al is het slechts de vierde meest gesproken moedertaal. Voor reizigers is Engels voldoende.

Ubuntu

Ubuntu (Zulu/Xhosa: „Menselijkheid tegenover anderen") is het filosofische fundament van de Zuid-Afrikaanse maatschappij. Desmond Tutu definieerde het als volgt: „Een mens is een mens door andere mensen." Ubuntu betekent gemeenschap boven individu, medeleven, gastvrijheid en wederzijdse verantwoordelijkheid. Je zult het overal ervaren — in de behulpzaamheid van de mensen, in de manier waarop eten wordt gedeeld, en in de veerkracht van de township-gemeenschappen.

Regenboognatie — Realiteit en Uitdaging

Aartsbisschop Tutu bedacht de term „Regenboognatie" voor het nieuwe, democratische Zuid-Afrika. De realiteit is complexer: Ondanks enorme vooruitgang sinds 1994, worstelt het land met extreme ongelijkheid (een van de hoogste Gini-coëfficiënten ter wereld), hoge werkloosheid (meer dan 30%), criminaliteit en de nasleep van 350 jaar kolonialisme en apartheid. Landhervorming, economische transformatie en toegang tot onderwijs blijven centrale uitdagingen.

Wat reizigers indrukwekkend vinden, is de levensvreugde en veerkracht van de mensen ondanks deze uitdagingen. Zuid-Afrika's kracht ligt in zijn diversiteit — en in de overtuiging dat verschillende culturen samen kunnen leven.