Samenleving & Dagelijks leven

Nieuw-Zeeland is officieel bicultureel: Māori (17% van de bevolking, ca. 875.000 mensen) en Pākehā (Nieuw-Zeelanders van Europese afkomst, ca. 70%) vormen de twee stichtende culturen. Daarnaast zijn er groeiende Aziatische (15%) en Pacifische (8%) gemeenschappen, vooral in Auckland, waar meer dan de helft van de bevolking niet-Europese afkomst heeft.

De relatie tussen Māori en Pākehā is complexer dan de "harmonieuze" reputatie van Nieuw-Zeeland doet vermoeden. Enerzijds is de Māori-cultuur dieper verankerd in de nationale identiteit dan welke andere inheemse cultuur in een gekoloniseerd land: Te Reo Māori is sinds 1987 een officiële taal, de Haka wordt door het nationale rugbyteam voor elke wedstrijd gedanst, Māori-termen doordringen het dagelijks leven (Kia Ora als universele begroeting, Whānau voor familie, Kai voor eten), en tv- en radiozenders in Māori (Māori Television, Te Reo Channel) zijn vanzelfsprekend.

Anderzijds zijn er aanzienlijke ongelijkheden: Māori zijn oververtegenwoordigd in armoede- en gevangenisstatistieken (51% van de gevangenen zijn Māori, hoewel ze slechts 17% van de bevolking uitmaken), hebben een lagere levensverwachting (7 jaar minder dan Pākehā) en minder toegang tot hoger onderwijs. Het verzoeningsproces van het Verdrag brengt vooruitgang — meer dan 80 Iwi-schikkingen zijn afgerond, miljarden NZD aan compensaties zijn betaald — maar het debat over Māori-rechten, landclaims en de rol van de staat is levendig en soms verhit.

De Māori-Renaissance

Sinds de jaren 1970 beleeft Nieuw-Zeeland een Māori-Renaissance — een culturele heropleving die de identiteit van het land duurzaam heeft veranderd. Sleutelmomenten: De Māori-Landmars 1975 (60.000 mensen marcheerden van de noordpunt naar Wellington om te protesteren tegen landverlies), de oprichting van het Waitangi Tribunaal (1975), de invoering van Te Reo Māori als officiële taal (1987), de oprichting van Kōhanga Reo (Māori-taalnesten voor kleuters, meer dan 450 landelijk) en Kura Kaupapa (Māori-immersiescholen).

De resultaten zijn zichtbaar: Steeds meer jonge Nieuw-Zeelanders (zowel Māori als Pākehā) leren Te Reo Māori, dragen Tā Moko (Māori-tatoeages), bezoeken Marae (vergaderhuizen) en identificeren zich met Māori-waarden zoals Kaitiakitanga (rentmeesterschap over het milieu), Manaakitanga (gastvrijheid) en Whanaungatanga (verbondenheid). De Māori-Renaissance is een van de meest succesvolle culturele heroplevingen ter wereld.

Nieuw-Zeelanders noemen zichzelf "Kiwis" — naar de nachtactieve, niet-vliegende nationale vogel, niet naar de vrucht (die heet in Nieuw-Zeeland overigens "Kiwifruit" — de naam werd in de jaren 1950 door Nieuw-Zeelandse exporteurs bedacht, voorheen heette de vrucht "Chinese Gooseberry"). De Kiwi-mentaliteit kan worden samengevat in drie kernwaarden:

1. "She'll be right" — Nieuw-Zeelands levensmotto en wondermiddel tegen stress. Alles komt wel goed. Het hek staat scheef? She'll be right. De auto maakt vreemde geluiden? She'll be right. Het weer ziet er slecht uit voor de wandeling? She'll be right (hoewel dat soms niet zo is — deze mentaliteit verklaart ook enkele van de buitenongevallen). Een mix van optimisme, kalmte en soms frustrerende zorgeloosheid.

2. "Tall Poppy Syndrome" — Wie zich te veel onderscheidt, wordt teruggeknipt. Bescheidenheid is diep geworteld in de Kiwi-psyche. Opscheppen is de ergste sociale blunder. Zelfs miljonairs gaan in Jandals (slippers) naar de supermarkt en praten over rugby, niet over geld. Toen Peter Jackson zijn Oscar won, sprak hij in zijn dankwoord over zijn vrouw en medewerkers — zichzelf noemde hij nauwelijks. De keerzijde: Succes wordt soms niet genoeg gewaardeerd, en ambitieuze Kiwis trekken vaak naar Australië of overzee (de beruchte "Brain Drain").

3. "No. 8 Wire Mentality" — Genoemd naar de boerderijhekdraad nr. 8, waarmee Kiwis traditioneel alles repareren wat kapotgaat. Nieuw-Zeelanders zijn geboren improvisatoren en uitvinders — uit noodzaak, omdat het volgende reserveonderdeel 18.000 kilometer verderop was. Van de Bungy-jump (AJ Hackett) tot de jetboot-technologie (Bill Hamilton) en het ruimtevaart-startup Rocket Lab (Peter Beck, die raketten vanaf het Mahia-schiereiland de ruimte in schiet) komen verbazingwekkend veel innovaties van deze 5 miljoen mensen aan het einde van de wereld.

Rugby — De nationale religie

Rugby is in Nieuw-Zeeland geen sport — het is religie, nationale identiteit en familietraditie in één. De All Blacks hebben het hoogste winstpercentage van alle sportteams wereldwijd (meer dan 77% overwinningen in de gehele geschiedenis) en zijn een nationaal heiligdom. Tijdens een All-Blacks-wedstrijd is het land als uitgestorven — pubs zijn vol, straten leeg, en zelfs mensen die niets van sport begrijpen, kijken mee.

De Haka voor elke interland — Ka Mate (de klassieke) of sinds 2005 ook Kapa o Pango (de nieuwe, speciaal voor de All Blacks gecomponeerde Haka) — is geen showelement, maar een diepgevoelde uitdrukking van Māori-identiteit en Nieuw-Zeelandse kracht. Wanneer 80.000 mensen in het stadion stil worden en 15 mannen in zwart met vertrokken gezichten, uitgestoken tongen en stampende voeten de Haka dansen, is dat een kippenvelmoment dat zelfs rugby-leken raakt. De Silver Ferns (vrouwen-netbal-nationale ploeg) worden evenzeer vereerd.

Pavlova — De eeuwige strijd met Australië

Vraag een Kiwi en een Australiër wie de Pavlova heeft uitgevonden, en je hebt een ruzie die al 100 jaar woedt. De knapperig-zachte schuimtaart met slagroom en vers fruit (Kiwi, passievrucht, aardbeien) is het nationale dessert van beide landen — en BEIDE claimen de uitvinding (genoemd naar de Russische ballerina Anna Pavlova, die in 1926 door de regio toerde). Het onderzoek is duidelijk: Het oudste bekende recept komt uit 1927 uit Nieuw-Zeeland. Australië accepteert dat natuurlijk niet. De ruzie is half serieus, half liefdevol — en een running gag tussen de buren, die zich als broers en zussen gedragen: De Kiwis plagen, de Aussies plagen terug, en uiteindelijk drinken ze allemaal samen een biertje.