Kunst & Architectuur

De Marokkaanse architectuur heeft een eigen vormentaal ontwikkeld, die zich duidelijk onderscheidt van de rest van de islamitische wereld — beïnvloed door Berberse, Andalusische en Saharische tradities. Drie ambachten vormen de basis van elk belangrijk bouwwerk en worden al eeuwenlang in dezelfde werkplaatsen met dezelfde technieken uitgevoerd:

Zellige-mozaïek is de meest spectaculaire en arbeidsintensieve van de drie kunsten. Individuele keramische tegels worden met de hand geglazuurd (in de klassieke kleuren groen, blauw, wit, geel en zwart), vervolgens met een beitel in geometrische vormen gesneden — elke vorm heeft een eigen naam — en op de vloer tot complexe, wiskundig precieze patronen samengesteld. Een enkele vierkante meter Zellige kan uit honderden afzonderlijke stukken bestaan. De patronen zijn strikt geometrisch (figuratieve voorstellingen zijn in de islam verboden) en creëren een bijna hypnotische visuele harmonie. De Zellige-traditie gaat terug tot de 10e eeuw; haar bloeitijd beleefde ze onder de Meriniden (14e eeuw) in Fes. De Bou-Inania Medersa en de Attarine Medersa in Fes zijn de hoogtepunten — hun muren zijn van boven tot onder bedekt met Zellige, dat in eeuwenoude glans straalt.

Stucwerk (Gebs) vormt de middelste laag — boven de Zellige-sokkel en onder het houten plafond. Gips wordt in nog vochtige toestand met fijne gereedschappen in filigrane arabesken, bloemmotieven en kalligrafie gesneden. De Muqarnas — honingraatachtige, driedimensionale stucversieringen die koepels en nissen vullen — zijn de kroon op deze kunst. Ze moeten het "licht van God" voorstellen en creëren een spel van licht en schaduw dat de toeschouwer aan stalactieten of druipsteengrotten doet denken. In de Saadische graven in Marrakesh bereikt de stucwerkkunst een perfectie die sprakeloos maakt.

Cederhoutsnijwerk bekroont het ensemble: de plafonds, deuren, luiken en balkons van historische gebouwen zijn gemaakt van met de hand gesneden Atlascederhout — een aromatisch, insectenbestendig hout dat eeuwenlang meegaat. De snijwerken tonen geometrische patronen, bloemranken en arabesken van verbazingwekkende fijnheid. In de Medersa's van Fes zijn cederhouten plafonds bewaard gebleven die meer dan 600 jaar oud zijn en nog steeds hun geur verspreiden. In de souks van Essaouira en Marrakesh kun je houtsnijders aan het werk zien — vaak in piepkleine werkplaatsen die al generaties lang in de familie zijn.

De architectuur van Marokko kan worden onderverdeeld in drie grote typologieën die het land op unieke wijze vormgeven:

Medersa's (koranscholen) zijn de juwelen van de Marokkaanse architectuur. Gebouwd tussen de 13e en 15e eeuw, dienden ze als internaten voor theologie-studenten van nabijgelegen moskeeën. Aangezien moskeeën voor niet-moslims gesloten zijn, zijn de Medersa's de enige mogelijkheid om de pracht van islamitische sacrale architectuur in Marokko te ervaren. De typische opbouw: een binnenplaats met marmeren fontein, omgeven door galerijen op twee verdiepingen, de muren van beneden naar boven bedekt met Zellige, stucwerk en cederhout. De belangrijkste Medersa's zijn de Bou-Inania (Fes, 1351–1357) — de enige Medersa in Marokko met een eigen minaret —, de Attarine (Fes, 1325) en de Ben-Youssef Medersa (Marrakesh, 16e eeuw) — de grootste Medersa van Noord-Afrika met 130 studentenkamers rond een enorme binnenplaats.

Kasbahs en Ksour (meervoud van Ksar) zijn de herkenningspunten van het Marokkaanse zuiden. Gebouwd van leem (Pisé) — een mengsel van aarde, stro en water dat in houten frames wordt gestapeld —, gaan ze qua kleur op in het landschap, alsof ze uit de grond groeien. Een Kasbah is de versterkte residentie van een stamleider (Caïd), terwijl een Ksar een heel versterkt dorp is. De beroemdste Ksar is Aït Benhaddou (UNESCO), dat als een middeleeuws fort boven de rivier Ounila uittorent. De Kasbahs langs de "Route van de Kasbahs" tussen Ouarzazate en Errachidia vormen een uniek cultuurlandschap. Hun grootste probleem: zonder onderhoud valt leem binnen enkele decennia uiteen — veel Kasbahs zijn al ruïnes.

Riads — de traditionele stadshuizen van de medina — volgen een principe dat de gehele islamitische architectuur doordringt: de schoonheid ligt binnenin. Van buiten toont een Riad slechts een eenvoudige muur en een onopvallende deur. Daarachter opent zich een binnenplaats met fontein, sinaasappelbomen, Zellige-vloeren en open galerijen op twee tot drie verdiepingen — een privé-oase van rust te midden van de chaos van de medina. Sinds de jaren 2000 hebben Europeanen en welgestelde Marokkanen honderden vervallen Riads in Marrakesh en Fes gerestaureerd en omgevormd tot Boutique-hotels — vaak met verbazingwekkende aandacht voor detail en gebruik van de traditionele drie kunsten (Zellige, stucwerk, ceder). Een overnachting in een Riad (vanaf 400 MAD/DZ met ontbijt) is een van de mooiste ervaringen in Marokko.

De ambachtelijke cultuur van Marokko is een van de levendigste ter wereld — in de souks van de medina's werken duizenden ambachtslieden volgens technieken die van generatie op generatie worden doorgegeven. Dit is geen geënsceneerd folkloreprogramma, maar een levendige economie: de ambachtelijke sector van Marokko biedt werk aan meer dan 2 miljoen mensen en draagt aanzienlijk bij aan het BBP.

Berber-tapijten zijn het bekendste exportproduct van het Marokkaanse vakmanschap — en een universum op zich. Er zijn tientallen regionale stijlen die fundamenteel van elkaar verschillen: De Beni-Ourain tapijten uit het Midden-Atlasgebergte (ivoorwit met zwarte geometrische patronen) zijn minimalistisch en hebben via Instagram hun weg gevonden naar de designmagazines van de wereld — een authentieke Beni-Ourain kost vanaf 2.000 MAD, museumkwaliteit vanaf 8.000 MAD. De Kilims (plat geweven tapijten) van het Hoge Atlasgebergte tonen levendige kleuren en abstracte patronen die verhalen vertellen — elk symbool heeft een betekenis (ruit = vruchtbaarheid, slang = bescherming, oog = afweer van kwade geesten). De Hanbel-tapijten uit de vlakte zijn kleurrijk en dik geweven, perfect als vloerbedekking. Bij het kopen van een tapijt is afdingen een must — de eerste prijs is altijd drie tot vijf keer de eerlijke prijs.

Berber-sieraden zijn een op zichzelf staande kunstvorm die weinig gemeen heeft met de Arabisch-oosterse goudsieraden. Traditionele Amazigh-sieraden bestaan uit zilver (goud werd als materiaal van stedelingen beschouwd en was taboe voor Berbers), versierd met koraal, amazoniet, barnsteen en email. De vormen — massieve fibulae (Tizerzai), hoofdbanden, enkelbanden en amuletten — hebben vaak een beschermende functie tegen het boze oog. De beste stukken vind je in de antiekwinkels van Marrakesh, Essaouira en Tiznit (het traditionele centrum van de zilversmeedkunst in het zuiden). Let op: Veel "antieke" stukken zijn reproducties — echte oude stukken herken je aan de patina, de gebruikssporen en het gewicht.

Andere levendige ambachten die je in de souks kunt ervaren:

• Lederbewerking — Fes is sinds de middeleeuwen het centrum. De Chouara-leerlooierij met zijn gekleurde bassins is het meest gefotografeerde motief van Marokko. Babouches (lederen sloffen) vanaf 50 MAD, tassen vanaf 150 MAD.
• Keramiek — Fes-keramiek (blauw-wit) en Safi-keramiek (polychroom) zijn de twee grote tradities. In de coöperatie Art Naji bij Fes zie je het hele proces van draaien tot schilderen en bakken.
• Metaalbewerking — Koper en messing worden in de souks verwerkt tot lantaarns, theepotten, dienbladen en kandelaars. De koperslagersstraat in de medina van Fes klinkt als een orkest van honderd hamers.
• Mandenvlechterij — Bonte gevlochten manden en tassen zijn de laatste jaren een modeartikel geworden. Traditioneel vrouwenwerk, vaak gevlochten van palmbladeren. Vanaf 30 MAD.

Achter de eeuwenoude gevels van de medina's en de lemen muren van de kasbahs schuilt een verbazingwekkend vitale hedendaagse kunstscene, die Marokko in de afgelopen twee decennia tot een van de spannendste culturele locaties van Afrika heeft gemaakt.

Marrakesh heeft zich ontwikkeld tot het onbetwiste centrum van de Marokkaanse hedendaagse kunst. Het Museum voor Afrikaanse Hedendaagse Kunst Al Maaden (MACAAL) toont wisselende tentoonstellingen van Marokkaanse en Afrikaanse kunstenaars in een spectaculair modern gebouw. De Fondation Jardin Majorelle (naast de beroemde tuin) herbergt een museum voor Berberse cultuur en wisselende kunsttentoonstellingen. In de medina hebben galerijen zoals de Galerie 127 (fotografie) en de Maison de la Photographie (historische en hedendaagse fotografie van Marokko) internationale aandacht gekregen. De 1-54 Contemporary African Art Fair, die sinds 2018 ook in Marrakesh plaatsvindt, heeft de stad op de wereldkaart van de kunstmarkt gezet.

In Casablanca — de industriële metropool — heeft zich een levendige street-art scene ontwikkeld. De wijk Habous en de gevels van de art-deco gebouwen in het stadscentrum worden steeds meer vormgegeven door lokale en internationale street-art kunstenaars. De Villa des Arts en de Fondation ONA tonen regelmatig Marokkaanse hedendaagse kunst. Het nieuwe Mohammed-VI Museum voor Moderne en Hedendaagse Kunst in Rabat is het eerste in zijn soort in Afrika en toont een indrukwekkende collectie Marokkaanse kunst van de 20e eeuw tot nu.

Wat de Marokkaanse hedendaagse kunst kenmerkt, is de spanning tussen traditie en moderniteit: Veel kunstenaars werken met traditionele materialen (Zellige, tapijtkunst, kalligrafie) en transformeren deze in hedendaagse expressievormen. De fotografe Lalla Essaydi bedekt vrouwenlichamen met Arabische kalligrafie, de kunstenaar Hassan Hajjaj ("Andy Warhol van Marrakesh") combineert pop-art met Marokkaanse esthetiek, en de street-art collectieven van de grote steden verbinden graffiti met Amazigh-symbolen en islamitische geometrie. Voor cultuur geïnteresseerde reizigers is deze scene een fascinerende aanvulling op het historische erfgoed.