Eten & Drinken

In de jaren 1960 onderzocht de Seven Countries Study de eetgewoonten in zeven landen — en ontdekte dat de inwoners van Kreta de hoogste levensverwachting en de laagste percentages hartziekten hadden. De oorzaak: het Kretenzische dieet, dat tegenwoordig wordt beschouwd als de oervorm van het mediterrane dieet. De basis is eenvoudig en geniaal: uitstekende olijfolie in grote hoeveelheden, wilde groenten en kruiden, peulvruchten, volkorenbrood, kaas, yoghurt en matig vlees en vis.

De Essentials

• Olijfolie: Kreta produceert een van de beste olijfoliën ter wereld — de Koroneiki-olijf levert een goudgroene, intens fruitige Extra Vergine, dat op Kreta geen dressing is, maar een basisvoedsel. Men schat dat een Kretenzer per jaar 25 liter olijfolie consumeert — het tienvoudige van een Duitser.
• Dakos: Het Kretenzische nationale gerecht: Paximadi (gerstebeschuit) wordt bevochtigd met water, vervolgens belegd met geraspte tomaat, Mizithra-kaas (zachte geitenwei-kaas), olijfolie, oregano en kappertjes. Eenvoudig, geniaal, verslavend.
• Graviera Kritis: Kretenzische harde kaas van schapen- en geitenmelk, mild en nootachtig. Wordt puur, gebakken (Saganaki) of geraspt gegeten. Een van de beste kazen van Griekenland.
• Chochlioi Bourbouristoi: Gebakken wijngaardslakken met rozemarijn en azijn — het Kretenzische antwoord op Escargots. Klinkt wennen, smaakt fantastisch.
• Kalitsounia: Kleine gevulde deegpakketjes met Mizithra-kaas en kruiden (hartig) of met Mizithra en honing (zoet). Elke Kretenzische grootmoeder heeft haar eigen recept.
• Lamsvlees: Kretenzisch lam (van de berghelling, gevoed met wilde kruiden) is ongeëvenaard. Aan het spit (Antikristo — voor het open vuur, specialiteit van de Sfakia-regio), als Stifado (stoofpot) of als eenvoudige koteletten van de grill (Paidakia).
• Horta: Gekookte wilde kruiden (paardenbloem, andijvie, amarant) met olijfolie en citroen — het Kretenzische superfood. In elke taverne als bijgerecht verkrijgbaar.

Raki (op Kreta ook Tsikoudia genoemd) is niet zomaar een borrel — het is het sociale smeermiddel van Kreta, het teken van gastvrijheid en een ritueel dat elke maaltijd afsluit. De heldere druivenbrandewijn (vergelijkbaar met de Italiaanse grappa, maar milder) wordt gestookt uit de restanten van de wijnoogst: druivenschillen, pitten en stelen worden gedistilleerd en leveren een 35–40% sterke drank met een karakteristieke, licht fruitige smaak.

De Raki-cultuur

In elke traditionele taverne op Kreta krijg je na het eten Raki — gratis, ongevraagd en in overvloed. Vaak komen daar ook fruit, een stuk cake of yoghurt met honing bij (het zogenaamde Kerasma — een geschenk van het huis). Dit is geen marketingtruc, maar beleefde gastvrijheid. Raki weigeren zou onbeleefd zijn — een klein slokje is voldoende.

In de herfst (oktober/november) vindt het Raki-stookseizoen (Kazanemata) plaats — een groot sociaal evenement. In de traditionele distilleerderijen (Kazani) verzamelen familie en vrienden zich, wordt de eerste stook geproefd, gegrild, gezongen en gevierd. Wie voor de Kazanemata wordt uitgenodigd, ervaart Kreta op zijn meest authentieke manier.

Kretenzische wijn

Kreta heeft een 4.000 jaar oude wijncultuur — de Minoërs waren al uitstekende wijnmakers. Vandaag de dag beleeft het eiland een wijnrenaissance met meer dan 40 moderne wijngaarden die uit autochtone druivensoorten voortreffelijke wijnen produceren:

• Vidiano: Kretas sterwijn — een elegante, volle witte wijn met aroma's van steenvruchten en citrus. Internationaal bekroond.
• Kotsifali: Fruitige, zachte rode druivensoort, vaak gemengd met de tanninerijke Mandilari.
• Liatiko: Een oeroude rode druivensoort die lichte, elegante wijnen oplevert — perfect bij Kretenzisch eten.
• Vilana: Frisse, lichte witte wijn — ideaal als aperitief of bij vis.

De huiswijn (Krasi Varelisio, „vatwijn") in tavernes kost 5–8€ voor een halve karaf en is vaak verrassend goed. Probeer ook de Retsina (harswijn) — op Kreta minder gebruikelijk dan op het vasteland, maar een interessante ervaring.

De Taverne (Taverna) is het hart van de Kretenzische eetcultuur — en heeft weinig gemeen met een restaurant. Hier zijn de belangrijkste regels om als een local te eten:

Zo vind je de beste taverne

• Waar Grieken zitten, is het goed. De belangrijkste regel. Vermijd gelegenheden met ronselaars op straat, gelamineerde menu's met foto's en „Tourist Menu"-borden.
• Eenvoud is beter: De beste tavernes hebben papieren tafelkleden, weinig decoratie en een kort menu — of helemaal geen menu, maar de mededeling „Kijk in de keuken".
• Vragen mag: In veel Kretenzische tavernes is er geen gedrukt menu — de ober (of de gastvrouw) vertelt je wat er vandaag is. Dat is een goed teken: het betekent verse, seizoensgebonden bereiding.

Bestel-etiquette

• Meze in plaats van hoofdgerecht: De Kretenzische manier van eten is om veel kleine gerechten te delen. Bestel 3–5 voorgerechten (Meze) voor 2 personen: Dakos, Horta, Saganaki, een worst (Loukaniko), Tzatziki. Daarbij brood en olijfolie. Dat is vaak voldoende voor een volledige maaltijd.
• Vis per gewicht: Verse vis wordt in tavernes vaak per kilo berekend (40–70€/kg). Laat je de vis tonen en de prijs bevestigen voordat hij op de grill gaat — geen verrassingen bij de rekening.
• Eten komt wanneer het komt: In Kretenzische tavernes komen de gerechten niet tegelijkertijd. Voorgerechten eerst, warme gerechten wanneer ze klaar zijn. Dat is normaal — geniet ervan als onderdeel van het ritme.
• Fooi: Niet verplicht, maar 5–10% wordt gewaardeerd. In eenvoudige tavernes rond je af naar de dichtstbijzijnde euro.
• Raki aan het einde: De gastheer brengt Raki en vaak een dessert gratis. Aannemen, bedanken, genieten.

Kretenzische dagindeling bij het eten

Ontbijt: Grieken ontbijten weinig — koffie en misschien een Koulouri (sesamring) of Bougatsa uit de bakkerij. Hotels bieden ontbijtbuffetten, maar dat is niet typisch Kretenzisch. Lunch: De hoofdmaaltijd, traditioneel tussen 14:00 en 15:00 uur, gevolgd door de siësta. Diner: Zelden voor 21:00 uur, vaak tot middernacht. De lange zomeravonden in de taverne, met Raki en gesprekken, vormen het hart van het Kretenzische levensgevoel.