Geschiedenis van Groot-Brittannië

De Romeinen kwamen in 43 na Chr. onder keizer Claudius en bleven bijna 400 jaar. Ze bouwden Londinium (Londen), Aquae Sulis (Bath — de warme bronnen!), een wegennet dat deels nog steeds wordt gebruikt, en de Hadrianusmuur (122 na Chr., 118 km dwars door Noord-Engeland, om de „barbaarse" Schotten buiten te houden). Toen de Romeinen rond 410 vertrokken, lieten ze een infrastructuur achter die niemand meer onderhield.

In het machtsvacuüm drongen de Angelen, Saksen en Juten — Germaanse stammen die het land zijn naam gaven: Angle-Land → Engeland. Ze brachten de basis van de Engelse taal mee. In de 9e eeuw kwamen de Vikingen (Denemarken), die het oosten van Engeland veroverden (Danelaw). Koning Alfred de Grote (849–899) van Wessex stopte de Vikingen en legde de basis voor een verenigd Engeland. Hij is de enige Engelse koning die „de Grote" wordt genoemd.

Tegelijkertijd ontwikkelden Wales en Schotland zich als zelfstandige koninkrijken met een Keltische cultuur, eigen talen en verbitterde weerstand tegen Engelse expansie.

Het jaar 1066 veranderde Engeland voor altijd. Willem de Veroveraar versloeg koning Harold bij de slag van Hastings (beroemd afgebeeld op het tapijt van Bayeux) en vestigde de Normandische heerschappij. De Normandiërs brachten feodalisme, stenen kastelen (Tower of London, Windsor Castle) en de Franse taal — het Engelse vocabulaire verdubbelde en bevat tot op heden duizenden Franse leenwoorden (restaurant, government, parliament).

De Middeleeuwen waren een tijd van kastelen, kathedralen en conflicten: De Magna Carta (1215) beperkte als eerste document de macht van de koning en werd de basis van alle moderne democratieën. De Honderdjarige Oorlog (1337–1453) tegen Frankrijk, de Rozenoorlogen (1455–1487) tussen de huizen Lancaster (rode roos) en York (witte roos), de Pest (1348, doodde een derde van de bevolking) — een eeuw van chaos die eindigde met de Tudor-dynastie.

In Schotland vochten William Wallace (1297, Stirling Bridge) en Robert the Bruce (1314, Bannockburn) voor onafhankelijkheid — met succes. Wales werd in 1282 na de verovering door Edward I bij het Engelse koninkrijk ingelijfd; zijn kastelen (Caernarfon, Conwy, Harlech) zijn UNESCO-werelderfgoed.

Het Britse Rijk was het grootste rijk in de geschiedenis — op zijn hoogtepunt omvatte het een kwart van de aarde en een vijfde van de wereldbevolking. „The Empire on which the sun never sets" was geen overdrijving: Op elk moment van de dag en nacht scheen ergens de zon op Brits grondgebied.

Het begon met Elizabeth I (1558–1603), die Engeland tot een zeemacht maakte, de Spaanse Armada versloeg en het gouden tijdperk van de literatuur inluidde (Shakespeare!). In de 17e/18e eeuw breidde het Empire zich uit naar Noord-Amerika, India, Australië, Afrika en het Caribisch gebied. De trans-Atlantische slavenhandel (12,5 miljoen ontvoerde mensen) was een fundamenteel onderdeel van de Britse rijkdom — een erfenis waar Groot-Brittannië tot op de dag van vandaag mee worstelt.

De Industriële Revolutie (vanaf 1760) begon in Engeland — met de stoommachine (James Watt, Schotland), de Spinning Jenny (textielindustrie), spoorwegen (George Stephenson) en het fabriekssysteem. Groot-Brittannië werd de „werkplaats van de wereld", maar de arbeidsomstandigheden waren wreed: kinderarbeid, 16-urige werkdagen, sloppenwijken. Manchester, Birmingham en Glasgow groeiden explosief.

Koningin Victoria (1837–1901) gaf haar naam aan een heel tijdperk. Het Victoriaanse tijdperk was de bloeitijd van het Empire: Spoorwegen omspanden de wereld, de Crystal Palace Exhibition (1851) vierde de Britse vooruitgang, en „Britse waarden" (stiptheid, orde, understatement) werden wereldwijd geëxporteerd — samen met thee, cricket en parlementarisme.

De Eerste Wereldoorlog (1914–1918) decimeerde een generatie: 700.000 Britse soldaten sneuvelden, de slagvelden van de Somme en Passchendaele brandden zich in het collectieve geheugen. Elk dorp in Groot-Brittannië heeft een oorlogsmonument. Op Remembrance Day (11 november, 11:00 uur) draagt het hele land rode klaprozen (Poppies) en houdt twee minuten stilte.

De Tweede Wereldoorlog (1939–1945) vormde het moderne Britse zelfbeeld: De Blitz (Duitse luchtaanvallen op Londen, 1940–41, 30.000 doden) en Churchills legendarische toespraken („We shall fight on the beaches...") creëerden de mythe van de Britse veerkracht — „Keep Calm and Carry On" is meer dan een poster. De Enigma-ontcijfering in Bletchley Park (Alan Turing) verkortte de oorlog naar schatting met twee jaar.

Na 1945: Het Empire viel uiteen. India (1947), Afrikaanse koloniën (jaren 1960) en Hongkong (1997) werden onafhankelijk. De National Health Service (NHS) werd in 1948 opgericht — gratis gezondheidszorg voor iedereen, tot op heden Groot-Brittannië's heiligste instelling. De Swinging Sixties (Beatles, Rolling Stones, Mary Quant) en de punkrevolutie (Sex Pistols, 1976) maakten Londen tot de cultuurhoofdstad van de wereld.

De Brexit (23 juni 2016: 52% stemde voor het verlaten van de EU, uitgevoerd op 31 januari 2020) was de politieke aardbeving van de recente geschiedenis. De gevolgen: nieuwe inreisregels voor EU-burgers, handelsfricties, de Noord-Ierland-grenskwestie en een verdeelde samenleving. Voor reizigers betekent de Brexit: paspoortcontrole bij binnenkomst, geen EU-roaminggarantie en douanevragen bij vertrek. Schotland (62% voor Remain) blijft discussiëren over onafhankelijkheid.