Kunst & Architectuur

In de jaren 1860 gebeurde er iets revolutionairs in Frankrijk: Een groep jonge schilders verliet hun ateliers, plaatste hun ezels in de natuur en schilderde wat ze zagen — licht, lucht, vluchtige momenten. De academische kunstwereld was geschokt. De geboorte van het impressionisme was een van de meest ingrijpende revoluties in de kunstgeschiedenis.

Claude Monet gaf de beweging haar naam: Zijn schilderij "Impression, soleil levant" (1872), dat de haven van Le Havre in het ochtendlicht toont, werd door een criticus smalend als slechts een "impressie" afgedaan. De impressionisten namen de spot als erenaam aan.

Wat de impressionisten verenigde: Ze schilderden het licht in plaats van de dingen. Korte penseelstreken, pure kleuren naast elkaar gezet, geen gladde oppervlakken, geen historische thema's. Ze schilderden het leven zoals het was — wandelaars aan de rivier, danseressen achter de schermen, zomerdagen in de tuin, het spel van zonlicht op water.

De grote Impressionisten

• Claude Monet — waterlelies, hooibergen, kathedralen in wisselend licht. Zijn tuin in Giverny is een pelgrimsoord
• Pierre-Auguste Renoir — sensuele levensvreugde, dansscènes, vrouwenportretten. "Bal du Moulin de la Galette" is een van de populairste schilderijen in het Musée d'Orsay
• Edgar Degas — balletdanseressen, paardenraces, badende vrouwen. Technisch briljant, vaak vanuit ongebruikelijke perspectieven
• Camille Pissarro — landschappen, stadsgezichten van Parijs, de "leraar" van de impressionisten
• Berthe Morisot — een van de weinige vrouwen van de beweging, intieme familietaferelen in lichte kleurschakeringen

Na het impressionisme volgden post-impressionisme (Cézanne, Van Gogh, Gauguin), fauvisme (Matisse, Derain) en kubisme (Picasso, Braque) — allemaal in Frankrijk geboren. Het Musée d'Orsay in Parijs, gehuisvest in een voormalig station, bezit de beste collectie impressionistische kunst ter wereld.

De gotiek werd in Frankrijk uitgevonden — en nergens anders bereikte ze zo'n volmaaktheid. In de 12e en 13e eeuw ontstonden bouwwerken die tot op de dag van vandaag tot de meest gedurfde architectonische prestaties van de mensheid behoren.

De technische revolutie was het spitsboog-kruisribgewelf in combinatie met steunberen: Deze constructie leidde het gewicht van het plafond naar buiten af en maakte het mogelijk de muren op te lossen — ze werden enorme glas-in-loodramen, die het interieur in gekleurd licht dompelden. De kathedralen waren totaalkunstwerken: Architectuur, beeldhouwkunst, glas-in-lood en ruimtelijke werking smolten samen tot een overweldigende ervaring.

De Meesterwerken

• Notre-Dame de Paris (1163–1345) — icoon van de gotiek, in 2019 zwaar beschadigd door de verwoestende brand, tot 2024 gerestaureerd en heropend. Het roosvenster (13 m diameter) overleefde het vuur ongeschonden
• Chartres (1194–1260) — bezit de best bewaarde gotische glas-in-loodramen ter wereld. Het "Chartres-blauw" (bleu de Chartres) van de ramen is legendarisch en tot op heden niet exact reproduceerbaar
• Reims (1211–1311) — kroningskathedraal van de Franse koningen (25 koningen werden hier gekroond). Het "Lachende Engel" (Ange au Sourire) is een van de beroemdste sculpturen van de gotiek
• Amiens (1220–1270) — de grootste gotische kathedraal van Frankrijk, haar schip is 42 m hoog. De westelijke gevel was oorspronkelijk bont beschilderd — bij lichtshows in de zomer wordt de originele polychromie gereconstrueerd
• Sainte-Chapelle (Parijs, 1238–1248) — de hofkapel van Lodewijk IX, een puur glazen juweel. 15 enorme ramen op 600 m² vertellen het bijbelse verhaal in stralende kleuren. Een van de mooiste ruimtes ter wereld
• Straatsburg — de westelijke gevel van rode zandsteen is een meesterwerk van de laatgotiek. De toren was met 142 m van 1647 tot 1874 het hoogste bouwwerk ter wereld

Voor de gotiek domineerde de romaanse stijl in Frankrijk: De abdijkerk van Vézelay (Bourgondië), de kerken van de Auvergne (Notre-Dame du Port in Clermont-Ferrand) en de Mont Saint-Michel combineren massieve muren met verheven spiritualiteit.

Rond 1900 revolutioneerden twee opeenvolgende stijlen de esthetiek van het dagelijks leven — en beide hadden hun oorsprong of bloeitijd in Frankrijk.

Art Nouveau (Jugendstil, ca. 1890–1910)

De Art Nouveau wilde kunst en leven laten samensmelten. Geïnspireerd door natuurvormen — plantenranken, bloemen, vloeiende lijnen, insectenvleugels — doordrong de stijl alles: Architectuur, meubels, sieraden, glaskunst, affiches, metro-ingangen.

• Hector Guimard ontwierp de beroemde Parijse metro-ingangen (Abbesses, Arts et Métiers) met hun gietijzeren plantenvormen — ze zijn het bekendste Art Nouveau-symbool ter wereld
• Émile Gallé en Louis Majorelle in Nancy creëerden glaskunst en meubels van adembenemende schoonheid. De École de Nancy maakte de Lotharingse stad tot het centrum van de Franse Jugendstil
• René Lalique revolutioneerde de sieraden: Zijn libellenbroches en orchideeëncolliers van goud, emaille en edelstenen zijn kunstwerken die in de grootste musea ter wereld hangen

Art Déco (ca. 1920–1940)

De Art Déco was het geometrische antwoord op de organische lijnen van de Jugendstil. Strakke lijnen, symmetrische patronen, luxueuze materialen (marmer, chroom, exotische houtsoorten), gestileerde vormen. De naam komt van de Exposition internationale des arts décoratifs in Parijs 1925.

• Het Palais de Chaillot en het Palais de Tokyo in Parijs zijn monumentale Art Déco-gebouwen
• Het warenhuis La Samaritaine (gerenoveerd in 2021) verenigt Art Nouveau en Art Déco onder één dak
• Robert Mallet-Stevens creëerde met de Rue Mallet-Stevens in het 16e arrondissement een ensemble van kubistische villa's
• De oceaanreuzen Île-de-France en Normandie waren drijvende Art Déco-paleizen

Vandaag de dag beleeft de Art Déco een revival: Hotels, bars en restaurants in Parijs omarmen de stijl enthousiast.

Frankrijk is de geboortenatie van de cinema. Op 28 december 1895 toonden de broers Lumière in het Grand Café aan de Boulevard des Capucines in Parijs de eerste openbare filmvertoning — "L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat". De toeschouwers zouden geschrokken zijn opgestaan. Het tijdperk van bewegende beelden was begonnen.

Georges Méliès vond kort daarna de trucfilm uit: Zijn "Reise zum Mond" (1902) is de eerste sciencefictionfilm in de geschiedenis. De iconische scène — een raket die in het oog van de maan vliegt — is bij de halve wereld bekend.

De Nouvelle Vague

Aan het eind van de jaren 1950 brak een groep jonge filmmakers met alles wat de klassieke cinema kenmerkte. De Nouvelle Vague (Nieuwe Golf) filmde met handcamera's op straat, improviseerde dialogen, brak met narratieve conventies en maakte de auteursfilm tot ideaal.

• Jean-Luc Godard — "À bout de souffle" (Uitgeput, 1960) met Jean-Paul Belmondo en Jean Seberg werd het manifest van de beweging. Jump cuts, doorbreken van de vierde wand, existentiële coolness
• François Truffaut — "Les 400 coups" (Ze kusten en sloegen hem, 1959) was de autobiografische doorbraak. Truffaut werd het publiekslieveling van de Nouvelle Vague
• Agnès Varda — de "grootmoeder van de Nouvelle Vague" creëerde met "Cléo de 5 à 7" (1962) een feministisch meesterwerk, lang voordat de term bestond
• Éric Rohmer, Jacques Rivette, Claude Chabrol — ieder ontwikkelde zijn eigen stijl, maar allen deelden de overtuiging dat de regisseur de auteur van zijn film is

De Nouvelle Vague beïnvloedde de wereldcinema duurzaam — van Scorsese tot Tarantino tot de Koreaanse cinema. Frankrijk beschermt zijn cinema tot op de dag van vandaag actief: Het ondersteuningssysteem van het Centre National du Cinéma (CNC), de quotum voor Franse films op televisie en de "exception culturelle" (culturele uitzondering op de vrijhandel) waarborgen een levendig filmlandschap. Frankrijk produceert jaarlijks meer dan 200 films — na India en de VS het derde hoogste aantal ter wereld.

Het Filmfestival van Cannes is het meest prestigieuze filmfestival ter wereld. De Palme d'Or is de hoogste onderscheiding die een film kan ontvangen.

Parijs is sinds de 17e eeuw de modehoofdstad van de wereld — en deze titel is geenszins alleen historisch. De Paris Fashion Week is nog steeds het belangrijkste evenement in de branche, de grootste modehuizen ter wereld zijn hier gevestigd, en de Franse staat beschermt mode als cultureel erfgoed.

De Haute Couture (hoge naaikunst) is een wettelijk beschermde term: Alleen huizen die door het Franse ministerie van Industrie zijn goedgekeurd en aan strenge criteria voldoen (handgenaaid, minstens 15 fulltime naaisters, twee shows per jaar), mogen zich zo noemen. Vandaag de dag zijn er nog maar ongeveer 15 officiële couturehuizen — waaronder Chanel, Dior, Givenchy, Jean Paul Gaultier en Schiaparelli.

De Iconen

• Coco Chanel (1883–1971) — bevrijdde vrouwen van het korset, vond de "Kleine Zwarte" uit, het Chanel-kostuum, de Chanel-handtas (2.55) en Chanel N°5. Ze maakte mode democratisch en elegant tegelijk
• Christian Dior (1905–1957) — zijn "New Look" van 1947 (strakke taille, wijde rok, ronde schouders) definieerde de naoorlogse mode en bracht Parijs zijn modestatus terug
• Yves Saint Laurent (1936–2008) — revolutioneerde de mode met de smoking voor vrouwen (Le Smoking, 1966), bracht Prêt-à-porter (confectiemode) in de Haute Couture en maakte mode tot straatkunst
• Hubert de Givenchy — kleedde Audrey Hepburn en creëerde de belichaming van elegante eenvoud
• Karl Lagerfeld (1933–2019) — de Duits-Franse keizer van de mode leidde Chanel meer dan 36 jaar en maakte het huis tot het meest winstgevende luxebedrijf ter wereld

Frankrijk domineert ook de luxe-industrie: Het concern LVMH (Louis Vuitton, Dior, Givenchy, Fendi, Bulgari, Tiffany) onder Bernard Arnault is het meest waardevolle luxebedrijf ter wereld. Kering (Gucci, Saint Laurent, Balenciaga) en Hermès volgen. De luxebranche genereert meer dan 150 miljard euro omzet en biedt direct en indirect werk aan meer dan een miljoen mensen in Frankrijk.

Voor mode-enthousiastelingen: Het Musée Yves Saint Laurent in het voormalige atelier aan de Avenue Marceau en het Palais Galliera (Musée de la Mode de la Ville de Paris) zijn verplichte bezoeken. In de Marais (3e/4e arrondissement) concentreren zich onafhankelijke ontwerpers en conceptstores.