Ubud & Centraal Bali

De Tegallalang rijstterrassen zijn het meest gefotografeerde motief van Bali — en dat is niet zonder reden. Ongeveer 20 minuten ten noorden van Ubud dalen hier dramatische treden van smaragdgroene rijstvelden af in een diep rivierdal, doorkruist door kokospalmen en het oude Subak-irrigatiesysteem, dat sinds de 9e eeuw functioneert en sinds 2012 op de UNESCO-werelderfgoedlijst staat. Het Subak is gebaseerd op de Balinese filosofie Tri Hita Karana — de harmonie tussen mens, natuur en goden — en verdeelt het water eerlijk van tempel tot tempel, van veld tot veld.

De terrassen zijn verdeeld in drie secties, beheerd door lokale boerencoöperaties. Elke sectie vraagt een donatie van 15.000–20.000 IDR (~0,90–1,20€). Het meest spectaculaire is het middelste gedeelte met zijn steile treden en de beroemde palmen-schommels die over de kloof zwaaien (100.000 IDR/~5,80€ per rit). Volg de smalle paden tussen de rijstvelden naar beneden naar de rivier — hier wordt het rustig, en de meeste toeristen blijven boven aan de rand.

De rijstcyclus bepaalt het beeld: Na het planten (meestal januari en juli) stralen de terrassen in fris groen, bij de oogst (ca. 3–4 maanden later) veranderen ze in een gouden zee. Tussen de cycli liggen de velden braak en zijn ze minder fotogeniek, maar je kunt de boeren zien ploegen — vaak met waterbuffels, die hier nog steeds in gebruik zijn.

Wie de massatoerisme wil ontvluchten, gaat in plaats daarvan naar de Jatiluwih rijstterrassen (45 minuten ten westen van Ubud) — die zijn UNESCO-werelderfgoed, twee keer zo groot, tien keer zo rustig en minstens even spectaculair. Een wandelpad van 2–4 uur leidt door het hele terrassensysteem, langs kleine tempels en boerenhutten. Toegang 40.000 IDR (~2,30€).

Het Sacred Monkey Forest Sanctuary (Mandala Suci Wenara Wana) ligt midden in het hart van Ubud — een 12,5 hectare groot oerwoud van oude banyan-bomen, met mos bedekte stenen beelden en drie hindoeïstische tempels, waar meer dan 1.260 langstaartmakaken in vijf groepen leven. Het bos is geen dierentuin, maar een heilige plek: De Balinezen geloven dat de apen de tempel beschermen, en de drie Pura (tempels) in het bos worden actief voor ceremonies gebruikt.

De Pura Dalem Agung Padangtegal (Doodstempel) in het centrum is de meest indrukwekkende: met mos bedekte stenen trappen, demonensculpturen met grimmige gezichten en enorme banyan-wortels die zich om de tempelmuren winden als de tentakels van een octopus. De sfeer is filmisch — Peter Jackson had hier kunnen filmen. Aan het zuidelijke uiteinde van het bos leidt een stenen brug over een jungle-kloof naar een badgebied met een kleine waterval.

De makaken zijn halfwild en gewend aan mensen, wat ze tegelijkertijd fascinerend en onvoorspelbaar maakt. Ze stelen zonnebrillen, hoeden, waterflessen en telefoons met chirurgische precisie. De medewerkers van het park (in groene uniformen) zijn getraind om gestolen voorwerpen terug te halen — meestal in ruil voor een paar bananen als ruilmiddel. Sommige apen hebben geleerd dat ze voor waardevollere voorwerpen meer voedsel krijgen, wat heeft geleid tot een bizarre onderhandelings-economie.

Het park is ook een belangrijk onderzoekscentrum: Primatologen van de Universiteit Udayana bestuderen hier al decennia het sociale gedrag van de makaken. De dieren zijn gewend aan menselijke aanwezigheid, wat zeldzame gedragsobservaties mogelijk maakt. Borden in het park leggen de hiërarchie van de vijf apengroepen en hun territoria uit.

De Ubud Art Market (Pasar Seni Ubud) en het tegenoverliggende Puri Saren Agung (Koninklijk Paleis) vormen het culturele epicentrum van Ubud — waar kunst, commercie en Balinese traditie op een klein oppervlak samenkomen. De markt, direct gelegen aan de kruising Jalan Raya Ubud / Jalan Monkey Forest, is een tweelaags doolhof van kraampjes, die uitpuilen van sarongs, houtsnijwerken, batikstoffen, zilveren sieraden, gevlochten tassen en olieverfschilderijen.

De kwaliteit varieert enorm: Veel is industriële massaproductie uit Java, maar tussen de kitsch verbergen zich echte schatten — handgesneden maskers uit Mas (het snijdersdorp 5 km ten zuiden), filigrane zilverwerken uit Celuk, handgeweven ikat-stoffen en acrylschilderijen van Balinese kunstenaars. De vuistregel: Hoe verder je je in de achterste gangen van de bovenste verdieping begeeft, hoe authentieker de waren worden. Onderhandelen is een must — begin bij 30–40% van de genoemde prijs. Een handgesneden houten Boeddha kost na onderhandeling 150.000–300.000 IDR (9–18€), een handgeweven zijden sarong 200.000–400.000 IDR (12–23€).

Het Puri Saren Agung direct tegenover is het paleis van de koninklijke familie van Ubud, de Sukawati-dynastie, die hier sinds de 18e eeuw resideert — en dat tot op de dag van vandaag. Het paleis is overdag gedeeltelijk geopend voor bezoekers (gratis): De voorhof met zijn kunstzinnige steenhouwwerken, Paduraksa-poorten en frangipani-bomen geeft een indruk van Balinese paleisarchitectuur. Maar de echte magie ontvouwt zich 's avonds vanaf 19:30 uur, wanneer in de binnenhof traditionele dansvoorstellingen plaatsvinden — Legong, Barong of Kecak-dans, uitgevoerd door lokale dansgroepen in uitgebreide kostuums, begeleid door een gamelan-orkest. De paleishof met zijn fakkellichten en de tempelpoort als achtergrond is het meest sfeervolle podium van Bali.

Het Puri Lukisan Museum (200 meter westelijk, 85.000 IDR/~5€) is het oudste kunstmuseum van Bali en toont de ontwikkeling van de Balinese schilderkunst van traditionele Wayang-stillevens via de invloed van Walter Spies tot de moderne Balinese kunst. Wie de kunstscene van Ubud wil begrijpen, begint hier.

Tirta Empul is een van de heiligste watertempels van Bali — een plek van zulke spirituele kracht dat Balinezen hier al meer dan duizend jaar naartoe pelgrimeren om zich ritueel te reinigen in de heilige bronnen. De tempel werd in het jaar 962 n. Chr. gesticht, rond een natuurlijke zoetwaterbron die uit vulkanisch gesteente opborrelt. De legende vertelt dat de god Indra de bron creëerde toen de demonenkoning Mayadanawa het water had vergiftigd — een druppel van Indra's Amrit (onsterfelijkheidselixer) liet de heilige bron ontspringen.

Het hart van de tempel zijn de reinigingsbaden (Petirtaan): Twee lange, rechthoekige zwembaden, gevoed door 30 waterspuwende fonteinen (Pancuran), die elk hun eigen spirituele betekenis hebben. Gelovige Balinezen en bezoekers waden in het heupdiepe water van fontein naar fontein en laten het ijskoude bronwater over hun hoofd en schouders stromen — een reinigingsritueel genaamd Melukat. Elke fontein staat voor een andere reiniging: van negatieve energie, van ziekte, van slecht karma. Twee fonteinen worden overgeslagen — ze zijn voor dodenrituelen bestemd en voor levenden taboe.

De deelname aan het ritueel staat ook niet-hindoes vrij, maar wordt met respect verwacht: Men draagt een sarong en een sjerp (bij de ingang te leen), bidt kort bij het kleine offerplaatsje aan de rand van het bad en doorloopt dan de fonteinen van links naar rechts. Het water is verrassend koud — het komt direct uit vulkanische bronlagen — en de ervaring is diep ontroerend, ongeacht je eigen religiositeit. Veel bezoekers beschrijven het als een van de meest intense momenten van hun Bali-reis.

Achter in de tempel, achter de reinigingsbaden, ligt de eigenlijke bron: Een kristalhelder zwembad, waarin je het zand van de bodem ziet opborrelen waar het water uit de aarde drukt. Dit gebied is bijzonder heilig en mag niet betreden worden. Daarboven troont het presidentieel paleis Istana Tampaksiring, in 1957 door Sukarno gebouwd — vanaf het terras heb je een uitzicht over het hele tempelcomplex (niet openbaar toegankelijk).

Gunung Kawi is een van de indrukwekkendste en meest onderschatte tempels van Bali — een ensemble van tien monumentale rotsgraven (Candi), die in de 11e eeuw direct in de kliffen van een diep rivierdalletje zijn uitgehouwen. De tot 7 meter hoge reliëfs zijn gewijd aan de koningen van de Udayana-dynastie en doen in hun monumentaliteit denken aan de rotsentempels van Petra of Ellora. Dat deze architectonische meesterwerk in een tropisch jungledal ligt, omgeven door rijstterrassen en kokospalmen, maakt het bezoek surrealistisch.

De afdaling naar de tempel is onderdeel van de ervaring: Over 370 stenen treden leidt een pad door weelderige jungle, langs rijstterrassen en een waterval, naar beneden naar de Pakerisan-rivier. De lucht wordt met elke stap vochtiger, de vegetatie dichter, het lawaai van de beschaving verdwijnt. Beneden aangekomen splitst het complex zich in twee groepen: Aan de oostkant van de rivier staan vijf Candi op een rij — vermoedelijk de graven van koning Anak Wungsu en zijn vier koninginnen. Aan de westkant, bereikbaar via een brug, staan nog eens vijf Candi, waarvan de toewijzing omstreden is.

Het steenhouwerswerk is uitzonderlijk: De valse gevels imiteren de stijl van Indonesische houten tempels, maar alles is uit de aanwezige vulkanische rots gehouwen — een technisch meesterwerk van de 11e eeuw. Tussen de grafmonumenten groeien varens uit elke spleet, mos bedekt de figuren, en kleine waterlopen stromen over de reliëfs — de jungle heeft de tempels half teruggewonnen, wat hen een melancholische schoonheid geeft die geen gerestaureerde tempel bereikt.

In de vallei bevindt zich ook een actieve tempel (Pura Gunung Kawi), waar Balinezen bidden en offers brengen. Het contrast tussen de duizendjarige rust van de rotsgraven en het levendige geloof naast de deur is een van de sterkste indrukken van Centraal Bali. Plan voor de terugweg (370 treden omhoog in tropische hitte!) minstens 20–30 minuten in.

De Campuhan Ridge Walk is de mooiste wandeling van Ubud — een smalle kam tussen twee diepe rivierdalen, waar je door heuphoog olifantsgras wandelt, terwijl links en rechts kokospalmen uit de jungle oprijzen en aan de horizon de silhouet van de Gunung Agung verschijnt. Het pad begint bij de Pura Gunung Lebah (een kleine tempel aan de westelijke rand van Ubud, Jalan Raya Campuhan) en leidt over 2 kilometer naar het dorp Bangkiang Sidem.

Het landschap is een panorama-kaleidoscoop: De kam zelf is slechts enkele meters breed, en je kijkt aan beide zijden in groene kloven, waar de Sungai Wos (Wos-rivier) doorheen stroomt. Het pad is geasfalteerd en vlak — geen inspannende hike, maar een meditatieve wandeling, die ongeveer 30–45 minuten in één richting duurt. Aan het einde van de kam kom je bij het Karsa Kafe, een charmant café temidden van rijstvelden, dat verse sappen, smoothie-bowls en Indonesische koffie serveert (hoofdgerecht 45.000–85.000 IDR/2,60–5€).

De Ridge Walk was lange tijd een geheime tip, maar is sinds Instagram geen geheim meer. De oplossing: Vroeg opstaan. Bij zonsopgang (ca. 6:15 uur) is het pad bijna verlaten, het licht kleurt het gras goud, en de mist in de dalen lost langzaam op. Het is een van de meest magische momenten die Ubud te bieden heeft. 's Middags wordt het daarentegen heet en druk.

Wie de wandeling wil verlengen, volgt vanaf Bangkiang Sidem de veldwegen door de rijstterrassen van Keliki — een nauwelijks bezochte landschap, die zich over meerdere kilometers uitstrekt. Hier ontmoet je eerder boeren en eenden dan toeristen. De terugweg kan over de Jalan Raya Lungsiakan naar Ubud worden genomen (in totaal 6–7 km rondweg, 2–3 uur).

Ubud is het yoga-mekka van Zuidoost-Azië — nergens anders in Azië is de dichtheid van yogastudio's, meditatiecentra, genezers en wellness-retraites zo hoog. Wat in de jaren 70 begon met een paar hippies die bij Balinese genezers mediteerden, is vandaag een volwassen industrie — van de 50.000-IDR-drop-in-klas tot het 5.000-dollar-luxe-retraite met privé-goeroe en uitzicht op de vulkaan. De kwaliteit varieert enorm, maar het beste is echt eersteklas.

De Yoga Barn (Jalan Hanoman) is de instelling: Een uitgestrekt complex van open bamboepaviljoens, omgeven door tropische tuinen, die dagelijks meer dan 15 lessen aanbiedt — Hatha, Vinyasa, Ashtanga, Kundalini, Yin Yoga, Ecstatic Dance, Sound Healing, Breathwork. Een drop-in-klas kost 150.000 IDR (~8,80€), een 5-passenkaart 600.000 IDR (~35€). De ochtendles om 7:30 uur (Hatha met uitzicht op de jungle) is een legendarische ervaring. Het aangrenzende Garden Kafe serveert eersteklas gezonde keuken.

Voor intensievere ervaringen is er het Ubud Bodyworks Centre (traditionele Balinese genezingsbehandelingen), het Taksu Spa (combinatie van yoga en spa in een verborgen tuin) en het Radiantly Alive (kleiner, persoonlijker, uitstekende docenten). Wie een Balinese genezers (Balian) wil bezoeken: Ketut Liyer, de "Eat Pray Love"-genezer, is in 2016 overleden, maar zijn kleinzoon zet de praktijk voort. Serieuzer en minder toeristisch zijn de Balians in de dorpen rond Ubud — vraag in je accommodatie naar aanbevelingen.

De spa-scene is paradijselijk: Een 60-minuten durende Balinese massage kost in een goed spa 200.000–350.000 IDR (12–20€), in een luxe resort zoals de Four Seasons Sayan of de Como Shambhala vanaf 1.500.000 IDR (~88€). De beste budgetoptie zijn de kleine spa's langs de Jalan Hanoman — hier krijg je een uitstekende massage voor 100.000–150.000 IDR (6–9€). Let op de hygiëne en vraag of de therapeuten gecertificeerd zijn.

De Gunung Batur (1.717 m) is een actieve vulkaan aan de rand van een gigantische caldera — en de zonsopgangstrek naar zijn top behoort tot de onvergetelijkste ervaringen van Bali. Wanneer om 5:45 uur de zon opkomt boven de Gunung Agung (3.142 m, Bali's hoogste berg) en het gouden licht over het kratermeer, de afgekoelde lavavelden en de met mist bedekte caldera stroomt, begrijp je waarom de Balinezen hun vulkanen als zetel van de goden vereren.

De trek start rond 3:30–4:00 uur 's ochtends in het donker vanuit het dorp Toya Bungkah aan het kratermeer. Een lokale gids is verplicht — de Vulkanen-Gids-Associatie (PPPGB) controleert de toegang, en zonder gids wordt je niet op de berg toegelaten. De beklimming duurt ongeveer 1,5–2 uur over een goed gemarkeerd, maar steil pad van vulkanisch grind en lavasteen. Zaklampen (hoofdlampen zijn beter) zijn nodig — in het donker over zwart lavagruis klimmen is avontuurlijker dan het klinkt.

Op de top wachten je stomende fumarolen, in wiens hete aarde de gidsen ontbijteieren koken en bananen grillen. Het uitzicht bij zonsopgang is een 360-graden panorama: In het oosten de majestueuze Gunung Agung, in het westen de Gunung Abang (Bali's derde grootste vulkaan), beneden het sikkelvormige kratermeer Danau Batur (Bali's grootste meer) en rondom de steile wanden van de 13 km brede caldera. Op heldere dagen zie je tot aan de Gunung Rinjani op Lombok.

De moeilijkheid is matig — geen klimuitrusting nodig, geen technische passages, maar een goede basisconditie is vereist. De afdaling (1–1,5 uur) leidt naar keuze over het zwarte lavalandschap van de eruptie van 1963/1968 of direct terug naar het startpunt. Sommige tours bieden een omweg naar de hete bronnen (Toya Devasya) aan het kratermeer — perfect voor de vermoeide benen na de trek (toegang 150.000 IDR/~8,80€).

De culinaire scène van Ubud is een fascinerende mengeling van oude Balinese Warung-traditie en moderne plantaardige keuken — nergens op Bali eet je zo gevarieerd. Hier zit de Balinese boer naast de Australische digitale nomade, de een eet Babi Guling met de vingers, de ander een Acai-bowl met een gouden lepel. Beide hebben hun recht, maar wie Bali wil begrijpen, moet eerst de Warungs begrijpen.

Een Warung is meer dan een restaurant — het is de ziel van de Balinese eetcultuur. Een eenvoudige hut (soms slechts een tafel onder een zeil), waar een familie al generaties lang hetzelfde gerecht kookt. De kwaliteit is vaak overweldigend, de prijzen belachelijk. De Nasi Campur (rijst met verschillende bijgerechten) kost in de Warung 20.000–35.000 IDR (1,20–2€), en het is niet zeldzaam dat het beter is dan hetzelfde gerecht in het 50-dollarpaleisrestaurant. De beste Warungs in Ubud: Warung Biah Biah (Jalan Suweta, Nasi Campur voor 25.000 IDR), Warung Ibu Oka 3 (voor Babi Guling) en Warung Mendez (Jalan Monkey Forest, authentieke Balinese keuken tegen lokale prijzen).

Babi Guling (speenvarken) is het nationale gerecht van Bali — en een religieuze ervaring. Een heel varken wordt gevuld met een pasta van kurkuma, korianderzaad, citroengras, knoflook, chilipepers en Langkuas (galanga) en urenlang boven kokosnootschalen-houtskool gegrild, totdat de huid glazig en knapperig is. Het vlees is boterzacht en aromatisch, de huid kraakt bij het kauwen. De beroemdste plek voor Babi Guling is Ibu Oka (drie locaties in Ubud, hoofdvestiging aan de Jalan Suweta, een portie vanaf 50.000 IDR/~2,90€) — Anthony Bourdain noemde het "het beste varkensvlees dat ik ooit heb gegeten". Maar kenners zweren bij Babi Guling Pak Malen in Gianyar (20 minuten van Ubud), waar het vlees nog rokeriger en de huid nog knapperiger is.

Aan de andere kant van het spectrum heeft Ubud de beste veganistische en gezonde restaurantscène van Indonesië. Het Alchemy (Jalan Penestanan Kelod) is een Raw-Food-paradijs met een legendarisch saladebar-buffet (naar gewicht, ~60.000–100.000 IDR/3,50–5,80€), waar je je bowl uit meer dan 40 ingrediënten samenstelt. Het Sage biedt verfijnde plantaardige gerechten in een loftachtige omgeving. Het Moksa (Jalan Nyuh Bojog) heeft een eigen permacultuurboerderij en serveert wat er 's ochtends is geoogst — Farm-to-Table in zijn puurste vorm (gerechten 55.000–95.000 IDR/3,20–5,60€).

Tussen de extremen ligt de moderne Balinese keuken: Het Locavore (Jalan Dewi Sita) was Balis eerste fine-dining-restaurant met uitsluitend Indonesische ingrediënten en heeft de 50-Best-lijsten van Azië veroverd. Een proeverijmenu (7 gangen) kost vanaf 1.350.000 IDR (~79€) — niet goedkoop, maar een culinaire ervaring van de hoogste klasse. Reservering weken van tevoren nodig.