Kunst & Ambacht

Bali en Indonesië zijn de thuisbasis van de Batik — een textielverftechniek die in 2009 door UNESCO tot immaterieel cultureel erfgoed is verklaard. Bij de Batik worden patronen met vloeibaar was op de stof aangebracht, die vervolgens wordt geverfd — de was voorkomt dat de kleur de bedekte plekken bereikt. Door herhaaldelijk wassen en verven ontstaan complexe, meerkleurige patronen.

Op Bali zijn er twee traditionele textieltechnieken:

Endek: Bali's eigen Ikat-weeftechniek, waarbij de kettingdraden voor het weven in de gewenste patronen worden geverfd. De patronen (vaak geometrisch of bloemmotieven) ontstaan dus tijdens het weven en hebben karakteristiek „onscherpe" randen. Endek-stoffen worden gebruikt voor ceremoniële kleding en als sarongs. Belangrijke productiecentra: Sidemen en Gelgel (Klungkung).

Songket: De koningsdiscipline van de Balinese weverij — een stof waarin goud- of zilverdraad wordt ingeweven. Songket is ceremoniële kleding voor bruiloften, tempelfeesten en crematies. Een hoogwaardige Songket kan meerdere miljoenen Rupiah kosten en maanden handwerk vereisen.

Bijzondere vermelding verdient de Geringsing uit Tenganan — de enige dubbel-ikat-stof van Zuidoost-Azië, waarbij zowel ketting- als inslagdraden voor het weven worden geverfd.

Bali is een paradijs voor houtkunst: Mas (bij Ubud) is al eeuwenlang het centrum van de houtsnijwerk, maar men vindt ateliers in bijna elk dorp. De traditionele snijkunst dient in de eerste plaats religieuze doeleinden: Tempeldecoraties, maskers voor dansen, godenbeelden en deurreliëfs.

Populaire motieven zijn Garuda (de goddelijke adelaar en rijdier van Vishnu), Barong (het leeuwachtige beschermwezen), Rangda (de heksen koningin), Hindoe-godheden en scènes uit de Ramayana en Mahabharata. Maar ook moderne snijders produceren abstracte kunst, erotische figuren en de alomtegenwoordige katten- en dolfijnsouvenirs voor toeristen.

De belangrijkste houtsoorten:

• Krokodillenhout (Crocodile Wood) — gemakkelijk te bewerken, goedkoop, vaak voor souvenirs
• Jackfruit-hout — goudgeel, fijnporig, traditioneel voor maskers en godenbeelden
• Ebenhout (Ebony) — zwart, extreem hard en zwaar, voor hoogwaardige sculpturen
• Sandelhout — geurig en kostbaar, voor religieuze snijwerken

In Mas en Kemenuh kan men de snijders aan het werk zien — veel ateliers zijn open voor bezoekers. Het ARMA Museum in Ubud toont historische houtsnijwerken van museumkwaliteit.

Het dorp Celuk, 10 km ten zuiden van Ubud, is het zilversmidcentrum van Bali — al generaties lang gespecialiseerd in filigraan zilver- en goudwerk. De hoofdstraat (Jl. Raya Celuk) is omzoomd met ateliers en showrooms, waar men de smeden aan het werk kan zien.

De Celuk-zilverbewerking kenmerkt zich door extreme fijnheid: Draadtechnieken van flinterdun zilver (granulatie en filigraan), die patronen van adembenemende complexiteit creëren. Traditionele motieven zijn bloemen, vlinders, draken en de Balinese beschermmaskers Barong en Rangda.

Prijzen: Een eenvoudige zilveren ring vanaf 50.000 IDR (3€), filigraan oorbellen vanaf 100.000 IDR, uitgebreide kettingen vanaf 300.000 IDR. Let op het 925-stempel (Sterling Silver) — inferieure legeringen zijn wijdverbreid. Koop direct in de ateliers, niet in de toeristische showrooms langs de weg, die 2-3x duurder zijn.

Veel ateliers bieden zilverbewerkingscursussen aan: In 2-4 uur maak je onder begeleiding je eigen ring of hanger. Kosten: vanaf 250.000 IDR inclusief materiaal. Een prachtig, persoonlijk souvenir.

Gamelan is het traditionele orkest van Bali (en Java) — en een van de meest fascinerende klanken ter wereld. Een gamelan-ensemble bestaat uit metallofoons (gestemde bronzen platen die met houten hamers worden bespeeld), gongs, trommels, fluiten en bekkens — samen creëren ze een hypnotiserend, glinsterend klanktapijt van overweldigende complexiteit.

Balinese gamelan verschilt fundamenteel van Javaanse: Het is sneller, luider, dynamischer en wilder. Waar Javaanse gamelan zacht meditatief is, is Balinese gamelan een wervelwind van energie — met explosieve accelerandi, abrupte tempowisselingen en een intensiteit die onder de huid kruipt.

Er zijn verschillende gamelan-typen voor verschillende gelegenheden: Gamelan Gong Kebyar (het moderne, virtuoze orkest), Gamelan Semar Pegulingan (hofgamelan), Gamelan Gender Wayang (begeleiding voor schaduwspel) en het archaïsche Gamelan Selonding (alleen in Bali-Aga-dorpen zoals Tenganan).

Elk dorp op Bali heeft minstens één gamelan-ensemble, en bijna elke Balinese jongen leert een instrument. De repetities (meestal 's avonds in de Banjar, het gemeenschapsgebouw) zijn openbaar — men kan gewoon luisteren.

Balinese dans is theater, gebed en kunstvorm in één — elke beweging, elk gebaar, elke blik heeft een betekenis die in eeuwen is gecodificeerd. De belangrijkste dansdrama's:

Kecak (Apendans)

Bali's beroemdste dans — en een verrassend modern kunstwerk. De Kecak werd in de jaren 1930 door de Duitse schilder Walter Spies samen met Balinese dansers ontwikkeld uit een trance-ritueel. Een koor van 50-150 mannen zit in een cirkel, zwaait met de armen en roept ritmisch „Cak-cak-cak-cak!" — een pulserend, hypnotiserend stemkoor zonder instrumenten. In het midden wordt het verhaal van Rama en Sita uit de Ramayana gedanst, met vuur en drama.

De beroemdste Kecak vindt plaats bij zonsondergang in de Uluwatu-tempel — de silhouetten van de dansers tegen de gloed van de hemel boven de oceaan zijn onvergetelijk. Tickets: 150.000 IDR. Dagelijks om 18 uur, 1 uur van tevoren aanwezig zijn voor goede plaatsen.

Legong

De elegantste en technisch meest veeleisende Balinese dans: Drie jonge meisjes in prachtig goudgeborduurde kostuums dansen met een verfijnde precisie — elke vingertop, elke oogopslag, elke hoofdknik volgt een strikte choreografie. De Legong-danseressen beginnen hun training vaak op 5-jarige leeftijd. Het verhaal gaat meestal over een prinses, een koning en een zwaan.

Barong-dans

Het kosmische drama van goed tegen kwaad: Barong, een leeuwachtig fabeldier (gespeeld door twee dansers in kostuum) vecht tegen Rangda, de heksen koningin. Rangda betovert de krijgers, die in trance zichzelf met hun kris dolken willen steken — Barong beschermt hen met zijn magie. De dans eindigt zonder duidelijke winnaar: Goed en kwaad zijn in eeuwig evenwicht. De trance-toestanden van de dansers zijn echt — priesters staan klaar om hen „terug te halen".

Bali heeft een van de levendigste schildertradities van Azië — van de klassieke Kamasan-schilderkunst (vlakke, verhalende afbeeldingen op stof in de stijl van wayang-poppen) tot de beroemde Ubud-school en de hedendaagse kunstscene.

De Ubud-school ontstond in de jaren 1930 onder invloed van Europese kunstenaars — vooral de Duitser Walter Spies en de Nederlander Rudolf Bonnet, die zich in Ubud vestigden en samenwerkten met Balinese schilders. Spies moedigde de lokale kunstenaars aan om af te wijken van de starre religieuze motieven en alledaagse scènes, landschappen en natuurschilderingen te maken — met een westerse perspectief, maar Balinese stijl.

Het resultaat was een explosie van creativiteit: De Ubud-stijl (dichte, gedetailleerde weergaven van het Balinese dagelijks leven), de Batuan-stijl (donkere, overladen composities met geesten en demonen) en de Young Artists Style (helder gekleurde, naïeve voorstellingen) maakten Bali tot een centrum van Zuidoost-Aziatische kunst.

De beste musea:

• ARMA (Agung Rai Museum of Art) — De meest uitgebreide collectie Balinese kunst, van Kamasan-klassiekers tot hedendaagse werken. Werken van Spies, Bonnet, Lempad en Blanco. Prachtige tuin. Toegang 80.000 IDR.
• Neka Art Museum — Uitstekende collectie die de ontwikkeling van de Balinese schilderkunst chronologisch toont. Toegang 75.000 IDR.
• Museum Puri Lukisan — Het oudste kunstmuseum van Bali, opgericht in 1956 door Rudolf Bonnet. Toegang 85.000 IDR.