Cultuur & Levensstijl

Saudade is het woord dat Portugal het beste beschrijft — en het is onvertaalbaar. Saudade betekent ongeveer: een diepe, bittersweet verlangen naar iets verloren, ver weg of verleden — maar niet alleen verdriet, maar tegelijkertijd de vreugde om geliefd te hebben. Het is een verlangen naar het afwezige, weemoed over het verleden en het vermoeden dat het mooiste al voorbij is — of nog niet begonnen is.

Saudade doordringt alles wat Portugees is: de Fado (de muziek van Saudade), de literatuur (Fernando Pessoa: „Ik ben de kloof tussen wat ik ben en wat ik niet ben"), de architectuur (afbrokkelende gevels die mooier worden naarmate ze meer vervallen) en het dagelijks leven (de melancholische blik op zee, alsof men wacht op schepen die nooit terugkomen).

Saudade is geen teken van zwakte of depressie — het is een culturele rijkdom die het leven in zijn volle omvang omarmt: met vreugde komt verlies, met liefde het verlangen, met de zonsondergang de duisternis. Voor reizigers betekent dit: Lissabon kan niet in een haast worden veroverd. Men moet tijd nemen om de stad te voelen — op een Miradouro zitten, naar een Fado luisteren, naar een oude man kijken die aan de Taag vist.

Fado (van het Latijnse fatum = lot) is Portugals uniekste bijdrage aan de wereldmuziek en sinds 2011 UNESCO Immaterieel Cultureel Erfgoed. De Fado ontstond in de 19e eeuw in de havenwijken van Lissabon — in de Alfama, de Mouraria en het Bairro Alto. Zijn wortels zijn omstreden: Braziliaanse Lundum-muziek, Afrikaanse ritmes, Moorse melodieën en het verlangen van de zeevaarders — alles vloeit samen.

Hoe klinkt Fado?

Een Fadista (zanger/zangeres) zingt — meestal a capella of begeleid door een guitarra portuguesa (12-snarige luit met peervormige klankkast) en een klassieke gitaar. De stem is het instrument: rauw, klagend, intens. De teksten gaan over liefde, verlies, de zee, de stad en natuurlijk: Saudade. In de ruimte heerst absolute stilte — Fado vereist respect.

Amália Rodrigues

Amália Rodrigues (1920–1999) is de koningin van de Fado — zij bracht de muziek van de kroegen naar de wereldpodia en maakte Portugal internationaal bekend. Haar graf in het Panteão Nacional (Alfama) is een pelgrimsoord. Amália's versie van „Estranha forma de vida" (Vreemde levenswijze) is de perfecte introductie tot de Fado.

Nieuwe Fado

Sinds de jaren 2000 beleeft de Fado een renaissance: artiesten zoals Mariza, Ana Moura, Carminho en Gisela João verbinden de traditie met moderne invloeden — zonder de ziel te verliezen. Hun concerten vullen zalen wereldwijd.

De Portugese keuken is eenvoudig, eerlijk en meesterlijk — weinig ingrediënten, perfect bereid. Portugal is een land van vissers, boeren en bakkers, en zo smaakt het eten ook: naar zee, naar aarde en naar eeuwenoude traditie.

De belangrijkste gerechten

• Bacalhau (stokvis): Het nationale gerecht van Portugal — er zijn naar verluidt 365 recepten, één voor elke dag van het jaar. De beroemdste: Bacalhau à Brás (met aardappelstro en ei), Bacalhau com natas (uit de oven met room), Bacalhau à Gomes de Sá (met aardappelen en olijven). Hoofdgerecht: 10–18€.
• Sardinha assada (gegrilde sardines): In de zomer (vooral in juni tijdens de Santos Populares) grilt heel Lissabon sardines — op straat, op het balkon, overal. De geur en de rook zijn alomtegenwoordig. Het beste met brood, salade en Vinho Verde.
• Pastel de Nata: De beroemde puddinggebakjes — knapperig bladerdeeg, romige vanillevulling, gekarameliseerde bovenkant. Warm uit de oven, bestrooid met kaneel. 1–1,50€ per stuk. Verslavingsgevaar: niveau 10 van 10.
• Caldo verde: Boerenkoolsoep met aardappelen en Chouriço-plakjes — het Portugese comfort food. In elke Tasca voor 3–4€.
• Bifana: Gegrild varkensvlees in een broodje — Portugals antwoord op de döner. Snel, goedkoop (2–3€) en perfect na een lange nacht in Bairro Alto.
• Arroz de marisco: Zeevruchtenrijst — een soort risotto met garnalen, mosselen, inktvis en kreeft. Het gerecht voor speciale gelegenheden. Voor 2 personen: 25–40€.
• Francesinha: Eigenlijk uit Porto, maar ook in Lissabon verkrijgbaar: Een monster-sandwich van brood, ham, worst, biefstuk en kaas, overgoten met tomatensaus en gesmolten kaas. Daarbij: friet en een ei erbovenop. 10–14€. Niet elegant, maar onvergetelijk.

Dranken

• Bica (Espresso): De Portugese espresso — sterk, kort, goedkoop (0,65–1€). Men drinkt hem aan de balie, snel en zonder franje. De belangrijkste maaltijd van de dag.
• Vinho Verde: Lichte, licht sprankelende witte wijn uit het noorden — perfect bij vis en zeevruchten. Goedkoop (fles in restaurant: 5–10€).
• Portwijn: Portugals beroemdste exportproduct — zoete, versterkte rode wijn uit de Douro-vallei. In Lissabon drinkt men hem als digestief of als aperitief (witte Port Tonic). Glas: 3–6€.
• Ginjinha: Zure kersenlikeur — HET drankje van Lissabon. Proberen bij A Ginjinha op het Rossio: 1,50€ voor een shot (com elas = met kersen, sem elas = zonder).
• Super Bock / Sagres: De twee grote Portugese bieren. Imperial (0,3l) in een bar: 1,50–2,50€.