Samenleving & Gelijkheid

Een unieke samenleving

IJsland is een fascinerend eigenaardige samenleving — en de IJslanders zijn er trots op. Met slechts 390.000 inwoners (minder dan Wuppertal!) kent praktisch iedereen iedereen, en de samenleving functioneert volgens eigen regels:

Gelijkheid — Wereldkampioen sinds meer dan een decennium

Volgens het Global Gender Gap Report van het World Economic Forum is IJsland het gelijkwaardigste land ter wereld — al meer dan een decennium onafgebroken op plaats 1. Dat komt niet uit de lucht vallen:

• 1975: De "Vrouwen-Vrijdag" (Kvennafrídagurinn): Op 24 oktober 1975 staakten 90% van de IJslandse vrouwen — ze gingen niet naar hun werk, kookten niet, hielden geen toezicht op kinderen. Het land stond letterlijk stil. Scholen sloten, fabrieken stopten, mannen moesten hun kinderen meenemen naar het werk (de dag werd de "Lange Vrijdag" voor mannen). De staking was een keerpunt en elektriseerde de gelijkheidsbeweging wereldwijd
• 1980: IJsland kiest Vigdís Finnbogadóttir als president — de eerste democratisch gekozen vrouwelijke president ter wereld. Ze bleef 16 jaar in functie (4 ambtstermijnen) en werd een icoon
• 2010: IJsland verbiedt stripclubs — als eerste land ter wereld om feministische redenen (niet om religieuze)
• 2018: IJsland voert als eerste land ter wereld een wet in voor gelijke betaling voor gelijk werk. Bedrijven met 25+ werknemers moeten aantonen dat ze mannen en vrouwen gelijk betalen — anders dreigen boetes
• Ouderschapsverlof: 6 maanden voor elke ouder (niet overdraagbaar!) + 6 weken samen. Vaders nemen hun ouderschapsverlof daadwerkelijk op — meer dan 90% van de IJslandse vaders gaat met ouderschapsverlof

Het naamgevingssysteem — geen achternamen

IJslanders hebben geen achternamen in de Europese zin. In plaats daarvan dragen ze patroniemen (of sinds 2019 ook matroniemen): De achternaam is de voornaam van de vader (of de moeder) + "son" (zoon) of "dóttir" (dochter).

Voorbeeld: Björks volledige naam is Björk Guðmundsdóttir — "Björk, dochter van Guðmundur". Haar zoon heet Sindri Eldon Þórsson — hij heeft een heel andere "achternaam". Broers en zussen kunnen verschillende "achternamen" hebben, als ze een patroniem en een matroniem kiezen.

Gevolgen van dit systeem:

• In het IJslandse telefoonboek staan alle vermeldingen op voornaam gesorteerd — een "Pétursson" helpt niet, als er honderden van zijn
• Ieder wordt met de voornaam aangesproken — ook de president, de premier en je arts
• Sinds 2019 is er de mogelijkheid om in plaats van "son"/"dóttir" het genderneutrale achtervoegsel "bur" te gebruiken
• Er is een officieel namencomité (Mannanafnanefnd), dat nieuwe voornamen moet goedkeuren — ze moeten in het IJslands vervoegbaar zijn en voldoen aan de klankregels van de taal

Geen leger

IJsland heeft geen eigen leger — als enige NAVO-lid. De Kustwacht (Landhelgisgæslan) met slechts 3 schepen neemt veiligheidsfuncties op zich en "won" daarmee de Kabeljau-Oorlogen tegen de Britse Royal Navy. IJsland vertrouwt op de NAVO-bondgenootschapsverdediging. Het defensiebudget gaat in plaats daarvan naar onderwijs en gezondheid.

Huldufólk — Elfen en verborgen volk

Enquêtes tonen aan dat een verrassend hoog percentage van de IJslanders (schattingen variëren tussen 10% en 54%, afhankelijk van de vraagstelling) het bestaan van Huldufólk (verborgen volk/elfen) niet categorisch uitsluit. Of dat serieus bedoeld is of typisch IJslandse droge humor blijft een kwestie van interpretatie. Feit is:

• Wegenbouwprojecten zijn al omgeleid of uitgesteld om "elfenstenen" (grote rotsen waarin Huldufólk zouden leven) te vermijden — voor het laatst in 2013 bij de aanleg van een weg in Álftanes
• Er is een officiële elfenvertegenwoordiger (Erla Stefánsdóttir, overleden 2015), die bij bouwprojecten werd geraadpleegd
• De Elf School (Álfaskólinn) in Reykjavík biedt cursussen aan over IJslandse folklore en elfenkunde — half serieus, half humoristisch, geheel IJslands
• De Huldufólk-traditie heeft diepe culturele wortels: In een karig, geïsoleerd landschap, waar vulkanen, aardbevingen en winterstormen het leven voortdurend bedreigen, is het geloof in onzichtbare krachten in de natuur een natuurlijke reactie

Literatuur & Sagas

IJsland heeft het hoogste aantal boekpublicaties per hoofd van de bevolking ter wereld — meer boeken per inwoner dan enig ander land. De traditie gaat terug tot de IJslandersagas (Íslendingasögur), die in de 13e en 14e eeuw werden geschreven en tot de belangrijkste literaire werken van de middeleeuwen behoren.

De saga's vertellen over de vestiging van IJsland, over familievete, liefde, wraak en heldendom — in een sobere, moderne stijl die ook na 800 jaar verrassend leesbaar is. De bekendste: Njáls Saga (de langste en meest dramatische), Egils Saga (over de Viking-dichter-krijger Egill Skallagrímsson), Laxdæla Saga (een liefdesverhaal) en Grettis Saga (over de vogelvrij verklaarde Grettir).

IJslanders kunnen de saga's in het origineel lezen — de taal is in 1.000 jaar zo weinig veranderd dat middeleeuws IJslands voor moderne IJslanders begrijpelijk is. Dat is ongeveer alsof een Duitser het Nibelungenlied in het origineel zou kunnen lezen (wat bekendelijk nauwelijks mogelijk is).

Met Kerstmis is de Jólabókaflóð (Kerstboekenoverstroming) een geliefde traditie: Op kerstavond geven IJslanders elkaar boeken cadeau en brengen ze de avond door met lezen en chocolade.