Geschiedenis van Portugal

Portugal is een van de oudste natiestaten van Europa — zijn grenzen zijn sinds 1249 vrijwel onveranderd. Dat alleen al is opmerkelijk genoeg, maar de geschiedenis van het land gaat veel dieper.

De Lusitaniërs, een Keltisch-Iberische stam, gaven de regio haar oude naam: Lusitanië. Hun legendarische leider Viriathus bood de Romeinen decennialang verbitterde weerstand en werd pas door verraad verslagen. Tot op de dag van vandaag wordt hij beschouwd als de eerste nationale held van Portugal. De Romeinen hebben het land blijvend beïnvloed: wegen, bruggen (de Ponte Romana in Chaves staat nog steeds), de Latijnse taal (waaruit het Portugees is ontstaan) en de wijnbouw — in de Douro-vallei wordt al meer dan 2.000 jaar wijn verbouwd.

Na de val van het Romeinse Rijk volgden de Visigoten en vanaf 711 de Moren, die meer dan 500 jaar de zuidelijke regio van Portugal beheersten. De Moorse heerschappij liet diepe sporen na: de Algarve draagt een Arabische naam (al-Gharb, „het Westen"), plaatsnamen zoals Alfama, Alcobaça en Albufeira zijn van Arabische oorsprong, en de beroemde Azulejos hebben hun wortels in de islamitische tegelkunst. Ook amandelbomen, vijgen en irrigatiesystemen brachten de Moren met zich mee.

De Reconquista begon in het noorden. In 1139 verklaarde Afonso Henriques zichzelf na de slag bij Ourique tot de eerste koning van Portugal. Hij veroverde Lissabon in 1147 met de hulp van Noord-Europese kruisvaarders die op weg waren naar het Heilige Land. De Reconquista van Portugal eindigde in 1249 met de verovering van de Algarve — bijna 250 jaar voor die van Spanje. Daarmee was Portugal de eerste staat op het Iberisch Schiereiland die de Moorse heerschappij volledig beëindigde.

De Gouden Eeuw van de Ontdekkingen (Idade dos Descobrimentos) is Portugals grootste bijdrage aan de wereldgeschiedenis — en een tijdperk vol tegenstrijdigheden: baanbrekende moed en wetenschappelijke vooruitgang enerzijds, kolonialisme en slavenhandel anderzijds.

Hendrik de Zeevaarder

Infante Dom Henrique (1394–1460), bekend als Hendrik de Zeevaarder, was de visionair achter alles. Hoewel hij zelf nauwelijks de zee opging, richtte hij in Sagres aan de Algarve een navigatieschool op, financierde expedities en dreef de systematische verkenning van de Afrikaanse kust vooruit. In 1415 veroverde Portugal Ceuta in Noord-Afrika — het startschot voor het grootste koloniale rijk in de geschiedenis.

De grote ontdekkingen

De Portugezen veranderden de wereldkaart in een adembenemend tempo:

• 1419/1420: Ontdekking van Madeira en de Azoren
• 1434: Gil Eanes omzeilt het gevreesde Kaap Bojador
• 1488: Bartolomeu Dias rondt de Kaap de Goede Hoop
• 1498: Vasco da Gama bereikt India via de zeeroute — de meest lucratieve handelsroute ter wereld
• 1500: Pedro Álvares Cabral ontdekt Brazilië
• 1519–1522: Ferdinand Magellan (Fernão de Magalhães) begint de eerste wereldomzeiling

Een land met slechts een miljoen inwoners bouwde een wereldrijk op dat zich uitstrekte van Brazilië via Afrika en India tot Macau, Timor en Japan. De Portugezen brachten de Japanners de Tempura (van „tempero", kruiden), de Indiërs de Vindaloo-keuken en de wereld de wereldwijde specerijenhandel.

De schaduwzijde

Het ontdekkers tijdperk had een brute keerzijde: Portugal was aanzienlijk betrokken bij de trans-Atlantische slavenhandel en ontvoerde eeuwenlang miljoenen mensen uit Afrika naar Brazilië en andere koloniën. Deze geschiedenis wordt in Portugal vandaag de dag steeds kritischer verwerkt, maar blijft een gevoelig onderwerp.

Onder koning Manuel I. (1495–1521) bereikte Portugal zijn hoogtepunt. De specerijen uit India — peper, kaneel, kruidnagel, nootmuskaat — maakten Lissabon tot de rijkste stad van Europa. De koning liet prachtige bouwwerken in de unieke manuelijnse stijl bouwen: het klooster van Jerónimos in Belém, de Torre de Belém en het Christus klooster in Tomar. De manuelijnse stijl combineert laatgotiek met maritieme motieven — touwen, ankers, koralen en exotische planten uit de ontdekkingen sieren portalen en ramen.

De rijkdom wekte afgunst. In 1580 stierf de laatste Portugese koning van de Avis-dynastie en Spanje's Filips II. besteeg de Portugese troon. 60 jaar lang was Portugal in personele unie met Spanje verenigd (1580–1640) — een periode die als nationale vernedering werd ervaren. Pas op 1 december 1640 herwon Portugal zijn onafhankelijkheid in de „Restauratie" onder het Huis Bragança. De 1e december is tot op heden een nationale feestdag.

In de 18e eeuw bracht het goud uit Brazilië opnieuw enorme rijkdom. Koning João V. liet het gigantische paleis-kloostercomplex van Mafra bouwen — een barokke grootheidswaanzin die Versailles moest evenaren. José Saramago's roman „Het Memorial" (Memorial do Convento) beschrijft de bouw meesterlijk.

Echter, de rijkdom werd nauwelijks geïnvesteerd in industrie of onderwijs. Portugal bleef economisch afhankelijk van zijn koloniën — een zwakte die zich zou wreken toen het koloniale rijk begon te verbrokkelen.

Op 1 november 1755 — Allerheiligen, toen de kerken vol gelovigen waren — schudde een van de verwoestendste aardbevingen in de geschiedenis Lissabon. Wat volgde was een drievoudige ramp:

• De aardbeving zelf (geschatte kracht 8,5–9,0) verwoestte binnen enkele minuten grote delen van de stad
• De tsunami — tot 15 meter hoge golven overspoelden de kustzone en sleurden duizenden de dood in
• De brand — de omgevallen Allerheiligenkaarsen zetten het puin in brand; Lissabon brandde vijf dagen lang

Tussen de 30.000 en 60.000 mensen stierven alleen al in Lissabon. Prachtige paleizen, bibliotheken, kerken en archieven werden vernietigd. De koninklijke bibliotheek met 70.000 banden, waaronder originele verslagen van ontdekkingsreizigers, ging verloren.

Maar uit de ramp ontstond iets nieuws. De Marquês de Pombal, premier onder koning José I., organiseerde de wederopbouw met verbazingwekkende efficiëntie. Zijn beroemde uitspraak: „Begraven de doden, verzorgen de levenden." De Baixa Pombalina, het schaakbordachtige stadscentrum van Lissabon, was een van de eerste aardbevingsbestendige bouwprojecten ter wereld — met flexibele houten structuren (gaiola pombalina), die schokken konden opvangen.

De aardbeving had ook filosofische gevolgen: het schudde het geloof in een door God geleide, goede wereldorde. Voltaire verwerkte de ramp in „Candide" en stelde het optimisme van Leibniz ter discussie. De aardbeving van Lissabon wordt beschouwd als de geboorte van de moderne seismologie en als een keerpunt van de Europese Verlichting.

In 1910 wierp een revolutie de monarchie omver en riep de republiek uit. Maar de jonge democratie was instabiel — in 16 jaar waren er 45 regeringen en acht staatspresidenten. In 1926 pleegde het leger een staatsgreep.

Salazars dictatuur (1932–1968)

António de Oliveira Salazar, een economieprofessor uit Coimbra, werd in 1932 minister-president en richtte de Estado Novo op — een autoritaire, corporatistische staat naar fascistisch model. Salazar regeerde 36 jaar lang met ijzeren hand: politieke oppositie werd door de geheime politie PIDE vervolgd, persvrijheid bestond niet, verkiezingen waren een farce.

Portugal bleef in de Tweede Wereldoorlog officieel neutraal, maar profiteerde economisch van beide zijden. Lissabon werd een knooppunt voor spionnen, vluchtelingen en smokkelaars — een sfeer die films als „Casablanca" inspireerde. De Portugese consul in Bordeaux, Aristides de Sousa Mendes, redde in 1940 tegen Salazars bevelen in meer dan 30.000 mensen, waaronder 10.000 Joden, door het verstrekken van visa.

Terwijl West-Europa welvarend werd, stagneerde Portugal onder Salazar. Het land was het armste van West-Europa: het analfabetisme lag boven de 30%, de infrastructuur was achterhaald, en miljoenen Portugezen emigreerden — naar Frankrijk, Duitsland, Luxemburg en Brazilië. Nog steeds wonen er meer Portugezen en hun nakomelingen buiten Portugal dan in het land zelf.

De koloniale oorlog (1961–1974)

Terwijl andere Europese machten hun koloniën in de jaren 60 opgaven, klampte Portugal zich vast aan zijn koloniale rijk in Afrika (Angola, Mozambique, Guinee-Bissau). De daaruit voortvloeiende koloniale oorlog verslond tot 40% van de staatsbegroting en kostte meer dan 8.000 Portugese soldaten het leven. Voor een hele generatie jonge mannen betekende de oorlog jarenlang militaire dienst in Afrika.

De Anjerrevolutie (25 april 1974)

Op 25 april 1974 pleegden jonge officieren van de Movimento das Forças Armadas (MFA), die gedesillusioneerd waren door de zinloze koloniale oorlog, een staatsgreep. De staatsgreep verliep vrijwel bloedeloos — het signaal om in actie te komen was het lied „Grândola, Vila Morena" van José Afonso, dat om 0:25 uur op de radio werd gespeeld. Toen de bevolking de straat op ging en de soldaten rode anjers in de geweerlopen stak, was de dictatuur na 48 jaar ten einde.

De 25e april is de belangrijkste feestdag van Portugal — de „Dag van de Vrijheid" (Dia da Liberdade). De anjer werd het symbool van de vreedzame revolutie, en „Grândola, Vila Morena" wordt nog steeds bij elke herdenkingsceremonie gezongen. In Lissabon herinnert het Museu do Aljube (in de voormalige gevangenis van de PIDE) indrukwekkend aan de dictatuur en het verzet.

Na de Anjerrevolutie volgden turbulente jaren: nationalisaties, politieke instabiliteit en de terugkeer van ongeveer 800.000 Retornados (terugkeerders uit de voormalige koloniën, vooral Angola en Mozambique), die in korte tijd moesten worden geïntegreerd.

De EU-toetreding in 1986 (samen met Spanje) was het beslissende keerpunt. EU-structuurfondsen financierden snelwegen, bruggen, scholen en ziekenhuizen. De Expo 98 in Lissabon (thema: De Oceanen) transformeerde een verwaarloosd industriegebied in het oosten van de stad in de moderne wijk Parque das Nações — met het Oceanário, de Ponte Vasco da Gama (17 km, de langste brug van Europa bij opening) en het Gare do Oriente van Santiago Calatrava.

Crisis en herstel

De financiële crisis 2008–2014 trof Portugal hard. Het land moest in 2011 een reddingspakket van 78 miljard euro aanvragen. Het bezuinigingsbeleid leidde tot drastische bezuinigingen, massale werkloosheid (jeugdwerkloosheid boven de 40%) en een nieuwe emigratiegolf van jonge, goed opgeleide Portugezen.

Het herstel kwam vanaf 2015 onder de centrum-linkse regering van António Costa, die bezuinigingen combineerde met sociale verzachting. Het toerisme explodeerde: Lissabon en Porto werden Europese trendsteden, Portugal won het Eurovisie Songfestival 2017 (Salvador Sobral), het EK voetbal 2016 (Cristiano Ronaldo) en werd meerdere keren als beste reisbestemming ter wereld bekroond.

Vandaag staat Portugal voor nieuwe uitdagingen: een woningcrisis door stijgende huren en vakantiewoningen (vooral in Lissabon en Porto), de klimaatverandering met verwoestende bosbranden, en de vraag hoe duurzaam toerisme eruit kan zien. Tegelijkertijd heeft Portugal zich gevestigd als locatie voor digitale nomaden en techbedrijven — de Web Summit in Lissabon is de grootste techconferentie van Europa.