Taalgids Oostenrijks
Oostenrijks Duits vs. Standaardduits
Oostenrijks Duits is een zelfstandige variëteit van de Duitse taal — niet een "dialect", maar een gelijkwaardige standaardtaal met eigen grammatica, eigen woordenschat en eigen uitspraak. Sinds de toetreding tot de EU in 1995 zijn 23 Oostenrijkse termen zelfs in het EU-recht als officiële varianten erkend (het beroemde "Protocol nr. 10").
De belangrijkste woordverschillen
| Oostenrijks | Standaardduits |
|---|---|
| Erdäpfel | Aardappel |
| Paradeiser | Tomaat |
| Karfiol | Bloemkool |
| Fisolen | Sperziebonen |
| Marille | Abrikoos |
| Ribisel | Rode bes |
| Obers | Room |
| Topfen | Kwark |
| Schlagobers | Slagroom |
| Semmel | Broodje |
| Palatschinke | Pannenkoek |
| Faschiertes | Gehakt |
| Stiege | Trap |
| Kasten | Kast |
| Sessel | Stoel |
| Jänner | Januari |
| Feber | Februari |
| heuer | dit jaar |
| Bim | Tram |
| Trafik | Kiosk / Tabakswinkel |
Grammaticale verschillen: In Oostenrijk is de aardappel vrouwelijk ("de Teller"... nee: "het E-Mail" in plaats van "de E-Mail"), men zegt "ben gestaan" in plaats van "heb gestaan", "ben gezeten" in plaats van "heb gezeten". En de voltooide tijd wordt veel vaker gebruikt dan de verleden tijd — Oostenrijkers zeggen bijna nooit "ik ging", maar "ik ben gegaan".
Tipp
Zeg in Oostenrijk nooit "Brötchen", "Quark" of "Sahne" — je ontmaskert jezelf meteen als Piefke (Oostenrijks voor: Duitser, licht neerbuigend). "Semmel", "Topfen" en "Obers" zijn de juiste woorden. En: Het is "Jänner", niet "Januar"!
Weens — Introductiecursus
Weens is meer dan een dialect — het is een levensgevoel. Het Weense dialect heeft invloeden uit het Tsjechisch, Hongaars, Jiddisch en Italiaans opgenomen en daar iets heel eigens van gemaakt. Hier de belangrijkste uitdrukkingen:
| Weens | Betekenis |
|---|---|
| Beisl | Klein eetcafé (uit het Jiddisch) |
| Gspusi | Liefde, affaire (uit het Italiaans "sposo") |
| Haberer | Kameraad, vriend |
| Grantler | Knorrige persoon (maar liefdevol bedoeld) |
| Baba | Doei (informeel) |
| Hawara | Vriend, kerel (neutraal tot vriendelijk) |
| Oida | Ouwe! (Universeel woord: verbazing, ergernis, instemming, afwijzing — alles afhankelijk van de intonatie) |
| Leiwand | Super, geweldig, fantastisch |
| Ur- | Versterkende voorvoegsel: "ur-leiwand" = bijzonder geweldig |
| Gschissn | Slecht, misgelopen |
| Wurscht | Maakt niet uit ("Is ma wurscht" = het maakt me niet uit) |
| Zwicken | Knijpen, maar ook: zwart rijden ("zwicken" = zonder kaartje rijden) |
| Tschick | Sigaret |
| Gstättn | Braakliggend terrein, verlaten perceel |
| Heisl | Toilet (grof) |
| Gfrast | Ongedierte, figuurlijk: irritante persoon |
| Sandler | Dakloze (niet beledigend bedoeld, eerder meelevend) |
Het Weens kenmerkt zich door vocaalverlenging ("Wiiien"), het inslikken van uitgangen ("Hob i g'sogt" = "Heb ik gezegd") en een kenmerkende melodie — zingend, licht klagend, nooit gehaast. Wie het perfect wil horen: films van Josef Hader of de serie "Vorstadtweiber".
Groeten & Beleefdheid
De juiste begroeting opent in Oostenrijk deuren — en de verkeerde sluit ze. Hier de belangrijkste formules:
Begroeting
| Uitdrukking | Gebruik |
|---|---|
| Grüß Gott! | Standaard begroeting, overal passend, niet religieus bedoeld |
| Guten Morgen / Guten Tag | Formeel, eerder in zakelijke context |
| Servus! | Informeel, onder vrienden en bekenden. Kan zowel als begroeting ALS als afscheid worden gebruikt |
| Hallo! | Geldt als "Duits", maar wordt steeds meer geaccepteerd |
| Griaß di! / Griaß eich! | Dialect voor "Groet je / Groet jullie", vriendelijk-informeel |
| Küss die Hand! | Traditioneel (man tot vrouw), tegenwoordig vaak ironisch of charmant-ouderwets |
| Mahlzeit! | Begroeting rond lunchtijd (ca. 11:30–13:30 uur), vooral op kantoor |
Afscheid
| Uitdrukking | Gebruik |
|---|---|
| Auf Wiederschauen! | Standaard (NIET "Auf Wiedersehen" — dat klinkt noordduits) |
| Baba! | Informeel, vriendschappelijk (Weens) |
| Pfiat di! / Pfiat eich! | "God behoede je" — hartelijk, landelijk, warm |
| Servus! | Kan altijd — begroeting en afscheid in één |
| Tschüss! | Wordt begrepen, maar geldt als noordduits |
Beleefdheidsformules
- "Bitte" — heeft in Oostenrijk een uitgebreide betekenis: Het betekent niet alleen "alsjeblieft", maar ook "hier, alstublieft" (bij het overhandigen) en "pardon?" (zoals "Sorry, wat zei u?")
- "Dankeschön" / "Vergelt's Gott" — "Vergelt's Gott" is de traditionele, warmere vorm van dank
- "Entschuldigung" / "Entschuldigen Sie" — beleefd, universeel inzetbaar
- "Geh bitte!" — betekent NIET "ga alsjeblieft weg", maar drukt ongeloof uit: "Ach kom!" / "Dat kan niet waar zijn!"
Bestellen in het koffiehuis
Het koffiehuis is een ritueel — en zoals bij elk ritueel zijn er regels. Hier de belangrijkste termen om stijlvol te bestellen:
Koffie-vocabulaire
| Bestel... | Je krijgt... |
|---|---|
| "Een Melange, alstublieft" | Espresso met opgeschuimde melk (vergelijkbaar met Cappuccino) |
| "Een Kleine Braune" | Espresso met een scheutje melk/room |
| "Een Große Braune" | Dubbele espresso met melk/room |
| "Een Kleine Schwarze" | Enkele espresso, zwart |
| "Een Große Schwarze" | Dubbele espresso, zwart |
| "Een Verlängerte" | Espresso verlengd met heet water |
| "Een Einspänner" | Dubbele mokka in een glas met slagroom |
| "Een Schale Gold" | Koffie met veel melk, goudkleurig |
| "Een Kapuziner" | Mokka met weinig room, kapucijnbruin |
| "Een Fiaker" | Grote mokka met rum en slagroom |
Belangrijke toevoegingen
- "Met slagroom" — met room (NIET "room" zeggen!)
- "Verkeerd" — meer melk dan koffie
- "Alstublieft een glas water erbij" — wordt normaal gesproken automatisch geserveerd, maar in toeristische cafés soms vergeten
Gedrag in het koffiehuis
- Je mag urenlang zitten — dat is traditie, niemand dringt je
- Kranten liggen klaar — neem er een, dat hoort erbij
- De ober (kelner) komt naar jou toe — niet andersom. Roep hem discreet met een handgebaar of oogcontact
- Zeg "Betalen, alstublieft" of "De rekening, alstublieft" — "Ik wil betalen" klinkt te direct
- Fooi: Afronden of 5–10 % tot de volgende halve/volle euro
In het restaurant
Oostenrijkse menukaarten zitten vol termen die zelfs Duitse moedertaalsprekers in verwarring brengen. Hier de vertaalhulp:
Menukaart-decoder
| Op de kaart | Betekenis |
|---|---|
| Beilagen | Bijgerechten (aardappelen, knoedels, salade etc.) |
| Erdäpfelsalat | Aardappelsalade (warm, met azijn-olie dressing) |
| Häuptelsalat | Kropsla |
| Vogerlsalat | Veldsla / Rapunzel |
| Grammeln | Knarsetanden (uitgebakken spekblokjes) |
| Grammelschmalz | Varkensreuzel met knarsetanden (broodbeleg) |
| Liptauer | Gekruide kwarkspread (met paprika, uien, karwij) |
| Brettljause | Koude schotel op een houten plank (ham, kaas, spreads) |
| Jause | Boterham / Tussendoortje |
| Nockerl | Kleine knoedeltjes/Spätzle-variant |
| Sterz | Geroosterde maïsgries of boekweitmeel |
| Heuriger | Jonge wijn van de huidige jaargang |
| Gespritzter | Wijnspritzer (witte wijn met soda) |
| Krügerl | Halve liter bier |
| Seidel / Seiterl | Klein bier (0,3 liter) |
| Pfiff | Zeer klein bier (0,2 liter) |
| Stamperl | Shotglas (2 cl) |
| Spritzer / G'spritzter | Witte wijnspritzer |
| Sturm | Deelvergiste druivenmost (alleen sept./okt.) |
Nuttige zinnen
- "Heeft u een tafel vrij?" — Reserveren is in chique restaurants aan te raden
- "Wat raadt u aan?" — Kelners in Oostenrijk kennen de kaart en geven graag advies
- "De rekening, alstublieft" of "Betalen, alstublieft"
- "Maak er [bedrag] van" — bij het geven van fooi
- "Apart, alstublieft" — iedereen betaalt zijn deel (minder gebruikelijk dan in Duitsland, maar bij vrienden acceptabel)
Onderweg
Belangrijke woorden voor het dagelijks leven onderweg in Oostenrijk:
Verkeer & Oriëntatie
| Oostenrijks | Betekenis |
|---|---|
| Bim | Tram |
| Öffis | Openbaar vervoer |
| Trafik | Kiosk / Tabakswinkel (ook kaartjes, kranten) |
| Einser, Zweier... | Eerste, tweede... district in Wenen |
| Gasse | Straat (in Wenen heten de meeste straten "Gasse") |
| Ringstraße / Ring | De prachtstraat rond het Weense stadscentrum |
| Gürtel | De buitenste ringweg van Wenen (verkeersader) |
| Bankomat | Geldautomaat |
| Greißler | Kleine kruidenierswinkel (uitstervend, maar het woord leeft voort) |
| Beisl | Klein, eenvoudig eetcafé |
| Schmankerl | Delicatesse, culinaire lekkernij |
Bij het winkelen
| Je hoort... | Betekenis |
|---|---|
| "Bitte schön?" | "Wat mag het zijn?" / "Wat wenst u?" |
| "Darf's noch was sein?" | "Nog iets?" |
| "Passt schon" | "Klopt zo" / "Is in orde" |
| "Habe die Ehre!" | Ouderwetse, maar charmante begroeting (ironisch of serieus) |
| "Sackerl" | Plastic-/papieren zak |
In de bergen
| Uitdrukking | Betekenis |
|---|---|
| "Berg Heil!" | Traditionele topgroet (steeds vaker vervangen door "Hallo") |
| "Grüß Gott!" / "Servus!" | In de bergen groet men IEDEREEN die men tegenkomt — dat is verplicht |
| Jause | Lunch / Proviand voor onderweg |
| Hütte | Berghut / Almhut (met bediening) |
| Alm | Hooggelegen bergweide |
| Klamm | Nauwe rotskloof |
| Kar | Komvormige inham in de bergflank (gletsjervorm) |
| Grat | Smal bergkam |
| Scharte | Inham in de bergkam, pas |
Tipp
In de bergen groet men — altijd. Wie zwijgend langs andere wandelaars loopt, wordt als onbeleefd beschouwd. Een vriendelijk "Grüß Gott!" of "Servus!" volstaat. In Tirol hoor je vaak "Griaß enk!" (Groet jullie).
Nuttige uitdrukkingen & zegswijzen
Alledaagse uitdrukkingen
| Uitdrukking | Betekenis |
|---|---|
| "Des is leiwand!" | "Dat is super!" (Weens) |
| "Na geh!" | "Ach wat!" / "Niet echt!" (Verbazing) |
| "Geh bitte!" | "Ach kom!" / "Dat meen je niet!" |
| "Passt scho!" | "Is in orde" / "Al goed" |
| "Is ma wurscht" | "Het maakt me niet uit" |
| "Da schau her!" | "Kijk eens aan!" / "Verbazingwekkend!" |
| "Mei, is des schön!" | "Ach, is dat mooi!" (echte bewondering) |
| "Fix!" | "Verdraaid!" / "Verdorie!" (verzacht) |
| "Jo eh" | "Ja hoor" / "Natuurlijk" (instemmend, licht geïrriteerd) |
| "Eh" | Universeel woord: "toch", "sowieso", "natuurlijk", versterkend |
| "A Wahnsinn!" | "Waanzin!" / "Ongelooflijk!" (positief of negatief) |
Zegswijzen
- "De situatie is hopeloos, maar niet ernstig" — de belichaming van de Oostenrijkse humor. Typische kalmte te midden van chaos
- "Daar kan de muis geen draad van afbijten" — daar is niets aan te veranderen
- "Iedereen is de smid van zijn eigen geluk" — iedereen is verantwoordelijk voor zijn eigen geluk
- "We zullen wel zien, dan zien we wel verder" — laten we afwachten, dan zien we wel verder (typisch Oostenrijks: geen beslissing nemen als je het kunt uitstellen)
- "In Oostenrijk moet je eerst sterven om beroemd te worden — maar dan leef je lang" — Spreekwoord over de omgang met kunstenaars
- "Niet haasten!" — "Niet haasten!" (de oproep tot kalmte)
Schuttingwoorden (ter kennisname, niet om na te doen)
- Piefke — Duitser (licht neerbuigend, maar soms ook vriendelijk plagerig)
- Trottel — Domkop (in Oostenrijk veel vaker en minder beledigend dan in Duitsland)
- Depp — vergelijkbaar met Trottel, iets sterker
- Wappler — Nietsnut, mislukkeling (Weens, grof)
- Gfrast — irritante persoon, plaag
War dieses Kapitel hilfreich?
