Maatschappij & Mentaliteit

Gezelligheid is misschien wel het moeilijkst te vertalen Duitse woord — en nergens wordt het zo beleefd als in Oostenrijk. Het betekent veel meer dan "gezellig" in de zin van comfortabel. Het is een levenshouding: de tijd nemen, het moment genieten, gezelligheid koesteren, niet haasten.

Gezelligheid toont zich in het urenlange zitten in een koffiehuis met slechts één melange en drie kranten. In de zondagse Frühschoppen bij de Heurigen met vrienden. In het "Schmäh voeren" — het ontspannen kletsen zonder doel en tijdsdruk. In het feit dat Oostenrijkers liever geen afspraken hebben op een zonnige middag.

Voor Duitsers, die vaak als efficiënt en direct worden beschouwd, kan dat verwarrend zijn. Maar verwar gezelligheid niet met traagheid of inefficiëntie — Oostenrijk is een van de productiefste landen van Europa. Het gaat eerder om de prioriteit van het menselijke: Een gesprek afbreken omdat de klok dringt, wordt als onbeleefd beschouwd. De juiste houding: ontspannen zijn, je laten meedrijven, het moment waarderen.

Het tegenovergestelde van gezelligheid is de Grant — een specifiek Weense vorm van chronische ontevredenheid, die echter niet als onbeleefd wordt beschouwd, maar als authentiek. Een chagrijnige ober in het Weense koffiehuis hoort bij het interieur als de marmeren tafel. Het is geen persoonlijke belediging — het is stijl.

De Schmäh is de nummer één cultuurtechniek van Wenen — en voor niet-Weners vaak moeilijk te doorgronden. Het is een bijzondere vorm van humor die ironie, charme, lichte boosaardigheid en speelse overdrijving combineert. De Schmäh is nooit helemaal serieus, nooit helemaal niet serieus — hij zweeft in een tussenrijk dat je kunt voelen, maar moeilijk kunt uitleggen.

Een klassieke Schmäh werkt zo: Je zegt iets licht overdreven of absurds met een absoluut serieus gezicht. De ander weet (of zou moeten weten) dat het niet helemaal klopt — en speelt mee. Het is een verbaal pingpong waarbij beide partijen plezier hebben. Wie de Schmäh niet begrijpt en alles letterlijk neemt, is "schmähresistent" — het ergste oordeel dat een Wener kan vellen.

De Schmäh heeft een belangrijke sociale functie: Hij overbrugt hiërarchieën, ontspant gespannen situaties en creëert nabijheid. Een taxichauffeur die je bij het instappen vraagt "Na, wohin soll's geh'n? Flughafen? Oder gleich Karibik?" voert Schmäh. Het juiste antwoord zou zijn: "Karibik wär' super, aber i hab nur a Zwanzgerl dabei." Je speelt mee.

Beroemde Schmäh-meesters waren Helmut Qualtinger (zijn "Herr Karl" is een genadeloze satire op de opportunistische Oostenrijker), Georg Kreisler ("Tauben vergiften im Park") en momenteel cabaretiers zoals Josef Hader en Alfred Dorfer. De zwarte humor — over dood, falen en vergankelijkheid — is typisch Oostenrijks. De beroemde uitspraak: "Die Lage ist hoffnungslos, aber nicht ernst."

Oostenrijk is een titelnatie. Nergens in Europa wordt zoveel waarde gehecht aan de juiste aanspreekvorm als hier. Wat in Duitsland als lachwekkend zou worden beschouwd, is in Oostenrijk bloedserieus: De academische graad hoort bij de naam als de voornaam — en het weglaten ervan is een affront.

De belangrijkste titels in de praktijk:

• Herr/Frau Magister (Mag.) — Universitaire graad, zeer gebruikelijk
• Herr/Frau Doktor (Dr.) — Promotie, wordt in het dagelijks leven bijna altijd gebruikt
• Herr/Frau Diplom-Ingenieur (DI of Dipl.-Ing.) — Technische graad
• Herr/Frau Professor — niet alleen universiteitsprofessoren, maar ook gymnasiumleraren en als beroepstitel verleende eer
• Hofrat, Ministerialrat, Sektionschef — Ambtelijke titels die tot op heden worden onderhouden

In brieven en e-mails staat de titel voluit: "Sehr geehrter Herr Mag. Dr. Müller". Op visitekaartjes staan alle titels. In het telefoonboek (ja, dat bestaat nog) worden titels vermeld. En in de overlijdensadvertentie staan ze zeker — in Oostenrijk heeft de titel eeuwigheidswaarde.

In het dagelijks leven tutoyeren Oostenrijkers elkaar relatief snel — sneller dan veel Duitsers verwachten. Maar: Het "jij" moet worden aangeboden, idealiter door de oudere of hoger geplaatste. Ongevraagd tutoyeren wordt als onbeleefd beschouwd. In Wenen zegt men bij het aanbieden van het jij vaak: "Sagen wir Du?" — een ritueel moment.

De begroeting is belangrijk: "Grüß Gott!" is de standaard in heel Oostenrijk (geen religieuze belijdenis, maar beleefdheid). "Hallo" wordt als eerder noord-Duits/bonds-Duits beschouwd. "Servus" is vriendschappelijk en informeel. In Wenen hoor je vaak "Küss die Hand" (van mannen tegenover vrouwen, steeds meer ironisch).

Oostenrijk is een federale staat van negen deelstaten, en de regionale identiteiten zijn sterk uitgesproken. Een Vorarlberger voelt zich meer verwant met een Zwitser dan met een Wener, en een Tiroler benadrukt graag dat hij eerst Tiroler is en dan Oostenrijker.

Wenen — de federale hoofdstad

Wenen is een eigen universum. Met 2 miljoen inwoners woont bijna een kwart van alle Oostenrijkers hier. Weners worden beschouwd als chagrijnig, intellectueel, cultureel geïnteresseerd en een beetje arrogant — althans in de ogen van de provincie. Omgekeerd bekijken Weners alles buiten de Gürtel met milde neerbuigendheid. De stad is kosmopolitisch, multicultureel en links-liberaal georiënteerd (SPÖ-bastion sinds 1919).

Neder-Oostenrijk & Burgenland — het Oosten

Neder-Oostenrijk is qua oppervlakte de grootste deelstaat, omringt Wenen en strekt zich uit van het Weinviertel tot de voor-Alpen. Het Burgenland — pas sinds 1921 bij Oostenrijk (voorheen Hongaars) — is de oostelijkste en meest landelijke deelstaat, bekend om wijn, de Neusiedler See en de Kroatische minderheid.

Opper-Oostenrijk & Salzburg

Opper-Oostenrijk is het industrieland (Voestalpine, Lenzing), maar ook de thuisbasis van het Salzkammergut met zijn sprookjesachtige meren. Salzburg — stad en land — leeft van Mozart, de Festspiele en het toerisme. Salzburgers staan bekend als zelfverzekerd en conservatief.

Stiermarken & Karinthië — het Zuiden

De Stiermarken is het "groene hart van Oostenrijk" — wijngaarden, pompoenpitolie en de charmante hoofdstad Graz (UNESCO-werelderfgoed). Karinthië scoort met de Wörthersee, mild klimaat en een complexe geschiedenis: De Sloveense minderheid, tweetalige plaatsnaamborden en de Karinthiëse plaatsnaamborddiscussie zijn tot op heden onderwerp van gesprek.

Tirol & Vorarlberg — het Westen

Tirol is het bergland bij uitstek: Zelfverzekerd, traditioneel, ervaren in toerisme. De scheiding van Zuid-Tirol (sinds 1919 bij Italië) is een doorn die nog steeds steekt. Vorarlberg, de kleinste deelstaat na Wenen, richt zich op Zwitserland en het Bodenmeer. Het Alemannische dialect is voor Oost-Oostenrijkers praktisch onbegrijpelijk.

Oostenrijk is een verenigingsland. Er zijn meer dan 120.000 geregistreerde verenigingen — bij slechts 9 miljoen inwoners. Of het nu de vrijwillige brandweer is (die in landelijke gemeenschappen de sociale ruggengraat vormt), muziekkapel, schietvereniging, klederdrachtgroep of sportvereniging — het verenigingsleven is de lijm van de gemeenschap, vooral op het platteland.

De tradities worden in Oostenrijk met een intensiteit onderhouden die buitenstaanders verrast. Het is geen folkloristisch museum, maar geleefde cultuur:

• Carnaval en Perchtenlopen — in de Alpenregio verdrijven angstaanjagende figuren met houten maskers en bellen de boze geesten tijdens de winterzonnewende. De Krampuslopen op 5 december (vooravond van Sinterklaas) zijn niet voor zwakke zenuwen
• Meiboom-oprichten — op 1 mei wordt een versierde boom in het dorpscentrum opgericht (en door het naburige dorp gestolen als men niet oplet)
• Almopdrijving en Almabtrieb — in de lente worden de koeien naar de alm gedreven, in de herfst keren ze versierd terug. Een feest voor de hele gemeenschap
• Oogstdank — prachtige oogstkronen en optochten in de herfst
• Kerstmarkten — van eind november tot Kerstmis veranderen stadspleinen in geurige markten met punch, peperkoek en kunstnijverheid. Alleen Wenen heeft meer dan 20 kerstmarkten

De klederdracht — Dirndl en Lederhose — is in Oostenrijk geen kostuum, maar alledaagse kleding. Bij bruiloften, kerkgangen, op het volksfeest en steeds vaker ook in het chique restaurant dragen Oostenrijkers vanzelfsprekend klederdracht. Een goede Dirndl kost enkele honderden euro's en wordt doorgegeven van generatie op generatie. Belangrijk: De strik van de schort verraadt de relatiestatus — rechts gebonden betekent bezet, links vrijgezel.

De bal is een diep Oostenrijkse instelling. Wenen heeft meer dan 450 bals per seizoen (januari tot carnaval) — van de Opernball (het sociale hoogtepunt) tot de Philharmonikerball en de Zuckerbäckerball. De debutantes in het wit, de linkse wals, de waaierentaal — een levend stuk K.u.K.-cultuur.