Geschiedenis van Oostenrijk

Lang voordat er sprake was van Oostenrijk, was het gebied aan de Donau een kruispunt van culturen. De Kelten stichtten hier het koninkrijk Noricum (ca. 400 v. Chr.), beroemd om zijn ijzerbewerking — Norisch ijzer gold in de oudheid als het beste ter wereld. De hoofdstad Virunum (bij Klagenfurt) was een belangrijk handelscentrum.

In 15 v. Chr. voegden de Romeinen het gebied toe aan hun rijk. Vindobona (Wenen), Carnuntum (bij Petronell) en Iuvavum (Salzburg) werden belangrijke militaire kampen en nederzettingen. Keizer Marcus Aurelius schreef delen van zijn beroemde Zelfbespiegelingen in Carnuntum — en stierf daar mogelijk ook in het jaar 180 n. Chr. De Romeinse infrastructuur — wegen, thermen, amfitheaters — drukte eeuwenlang een stempel op het land.

Na de ondergang van Rome trokken Germanen, Hunnen, Avaren en Slaven door het gebied. Karel de Grote richtte rond 800 de Avarenmark op als oostelijke grensregio van het Frankische Rijk. De naam "Ostarrîchi" wordt voor het eerst vermeld in een schenkingsakte van keizer Otto III van 1 november 996 — het geboortedocument van Oostenrijk.

In 976 beleende keizer Otto II Leopold I. uit het geslacht der Babenbergers met de markgraafschap. De Babenbergers regeerden 270 jaar lang en maakten van een grensmark een welvarend hertogdom. Onder Leopold III. (de Heilige, patroonheilige van het land) ontstonden kloosters zoals Klosterneuburg en Heiligenkreuz. Wenen werd in 1155 de residentiestad — het begin van een glansrijke carrière.

In 1273 werd Rudolf van Habsburg, een relatief onbeduidende Zwabische graaf, tot Duitse koning gekozen — vooral omdat de keurvorsten hem als ongevaarlijk beschouwden. Ze vergisten zich enorm. Rudolf versloeg de Boheemse koning Ottokar II in de Slag op het Marchfeld (1278) en verzekerde zich van Oostenrijk, Stiermarken en Karinthië. Daarmee begon de 640-jarige heerschappij van de Habsburgers over Oostenrijk — de langst regerende dynastie van Europa.

De Habsburgers maakten van huwelijkspolitiek een staatskunst. Het beroemde motto "Bella gerant alii, tu felix Austria nube" (Oorlogen mogen anderen voeren, jij gelukkig Oostenrijk trouw!) vat hun strategie samen. Door slimme huwelijken verwierven ze Bourgondië (1477), Spanje met zijn koloniën (1496), Bohemen en Hongarije (1526). Onder Keizer Karel V. (1519–1556) omvatte hun rijk een gebied waar "de zon nooit onderging".

Twee existentiële bedreigingen kenmerkten deze periode: De Reformatie verdeelde het rijk religieus — Oostenrijk bleef na de Contrareformatie katholiek, wat de cultuur tot op heden beïnvloedt. En de Osmanen belegerden Wenen tweemaal: in 1529 faalde sultan Süleyman voor de muren, en in 1683 werd het Ottomaanse leger in de Tweede Turkse Belegering vernietigend verslagen door een christelijke coalitie onder de Poolse koning Jan Sobieski. Deze overwinning leidde tot de Oostenrijkse expansie naar Zuidoost-Europa — en gaf de Weense bevolking naar verluidt de Kipferl-traditie (de halve maanvorm als spot op de Ottomaanse halve maan).

Na 1683 beleefde Wenen een barokke Gouden Eeuw. Fischer von Erlach en Hildebrandt bouwden de pracht die Wenen vandaag de dag kenmerkt: Schloss Schönbrunn, het Belvedere, de Karlskirche, de Abdij van Melk. Prins Eugen van Savoye, de grootste veldheer van zijn tijd, breidde het rijk uit tot in Servië en Roemenië.

Onder Maria Theresia (1740–1780) en haar zoon Joseph II. werd Oostenrijk gemoderniseerd: leerplicht, afschaffing van de horigheid, tolerantie-edict voor protestanten en joden. Maria Theresia — moeder van 16 kinderen, waaronder de ongelukkige Marie Antoinette — regeerde 40 jaar lang met een mix van hardheid en pragmatisme, wat haar misschien wel de belangrijkste heerseres van Europa maakte.

De Napoleontische oorlogen vernederden Oostenrijk herhaaldelijk. Na de nederlaag bij Austerlitz (1805) ontbond Franz II. het Heilige Roomse Rijk en werd als Franz I. keizer van het nieuwe Keizerrijk Oostenrijk. Zijn kanselier Metternich orkestreerde het Congres van Wenen (1814/15), dat Europa na Napoleon opnieuw vormgaf — en Wenen tot het centrum van de Europese diplomatie maakte. De beroemde formule: "Het congres danst, maar komt niet vooruit."

De Revolutie van 1848 schudde de monarchie door elkaar. In Wenen, Boedapest en Praag eisten burgers een grondwet, persvrijheid en nationale zelfbeschikking. Keizer Ferdinand I. trad af, de pas 18-jarige Franz Joseph I. besteeg de troon — en zou 68 jaar regeren, tot 1916.

Na de nederlaag tegen Pruisen bij Königgrätz (1866) moest Franz Joseph de Hongaren verregaande autonomie toestaan: Het Compromis van 1867 creëerde de Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie (K.u.K.). Dit veelvolkerenrijk — met Duitsers, Hongaren, Tsjechen, Slowaken, Polen, Kroaten, Slovenen, Serviërs, Roemenen, Italianen en Oekraïners — was een fascinerend experiment van multiculturele coëxistentie, dat cultureel schitterde, maar politiek leed onder groeiend nationalisme.

Het Wenen van de eeuwwisseling werd een van de creatiefste plekken in de geschiedenis van de mensheid: Freud legde de basis voor de psychoanalyse, Klimt en Schiele revolutioneerden de kunst, Mahler en Schönberg de muziek, Wittgenstein de filosofie, Loos de architectuur. In de koffiehuizen zaten genieën tafel aan tafel — een culturele dichtheid die nooit meer is voorgekomen.

Op 28 juni 1914 schoot de Servische nationalist Gavrilo Princip de Oostenrijkse troonopvolger Aartshertog Franz Ferdinand en zijn vrouw Sophie dood in Sarajevo. Oostenrijk-Hongarije's harde ultimatum aan Servië en de fatale bondgenootschapsmechaniek stortten Europa in de Eerste Wereldoorlog — de "oercatastrofe van de 20e eeuw".

Vier jaar oorlog kostten miljoenen mensenlevens. Op 11 november 1918 trad Keizer Karel I. af — het einde van de Habsburgse monarchie na 640 jaar. Uit het veelvolkerenrijk ontstonden nationale staten: Tsjechoslowakije, Joegoslavië, een vergroot Roemenië. Wat overbleef was een klein "Duits-Oostenrijk", dat nauwelijks levensvatbaar werd geacht. Het Verdrag van Saint-Germain (1919) verbood zelfs de aansluiting bij Duitsland.

De Eerste Republiek (1918–1938) werd gekenmerkt door politieke instabiliteit, economische crisis en toenemende radicalisering. Sociaaldemocraten en Christelijk-Socialen stonden onverenigbaar tegenover elkaar. De Burgeroorlog van februari 1934 eindigde met de nederlaag van de arbeidersbeweging. Engelbert Dollfuß vestigde een austrofascistisch regime — de Standenstaat — en werd in hetzelfde jaar door Oostenrijkse nazi's vermoord.

Op 12 maart 1938 trokken Duitse troepen Oostenrijk binnen. De "Anschluss" bij Hitlers Derde Rijk werd door grote delen van de bevolking enthousiast begroet — een ongemakkelijk feit dat Oostenrijk lang verdrong. De gevolgen waren verwoestend: Meer dan 65.000 Oostenrijkse joden werden in de Holocaust vermoord, talloze anderen verdreven. Oostenrijkers waren als daders onevenredig betrokken — Adolf Eichmann, organisator van de deportaties, en Ernst Kaltenbrunner, hoofd van het Reichssicherheitshauptamt, waren Oostenrijkers.

In de Tweede Wereldoorlog werd vooral Wenen zwaar gebombardeerd. De Stephansdom brandde in april 1945. De bevrijding door de geallieerden kwam in mei 1945 — en daarmee een tienjarige bezetting door de vier overwinnaars.

De Tweede Republiek begon onder geallieerde bezetting: Wenen werd net als Berlijn in vier sectoren verdeeld — onvergetelijk weergegeven in de film "Der dritte Mann" (1949) met Orson Welles en de zither-melodie van Anton Karas. Tien jaar lang onderhandelden Oostenrijkse politici — vooral minister van Buitenlandse Zaken Leopold Figl en Julius Raab — voor de vrijheid.

Op 15 mei 1955 ondertekenden de vier bezettingsmachten het Oostenrijks Staatsverdrag in het Schloss Belvedere. Figls legendarische uitroep "Österreich ist frei!" vanaf het balkon van het Belvedere is een van de emotioneelste momenten in de Oostenrijkse geschiedenis. In ruil daarvoor verplichtte Oostenrijk zich tot eeuwige neutraliteit — naar Zwitsers voorbeeld.

De naoorlogse decennia brachten het economisch wonder. Het sociaal partnerschap — de consensusgerichte samenwerking van werkgevers, vakbonden en staat — werd het Oostenrijkse succesmodel. Bruno Kreisky (SPÖ-kanselier 1970–1983) moderniseerde het land grondig: hervorming van het strafrecht, uitbreiding van de verzorgingsstaat, actieve neutraliteitspolitiek. Wenen werd de zetel van internationale organisaties: VN, OVSE, OPEC, IAEA.

De Waldheim-affaire (1986) — Kurt Waldheim, voormalig VN-secretaris-generaal, werd tot bondspresident gekozen ondanks onthulde nazi-verleden — dwong Oostenrijk tot een confrontatie met zijn geschiedenis. Het was een pijnlijke, maar noodzakelijke proces.

Op 1 januari 1995 trad Oostenrijk toe tot de Europese Unie, nadat 66,6% van de bevolking zich in een referendum daarvoor had uitgesproken. In 1999 volgde de invoering van de euro. Vandaag de dag is Oostenrijk een van de welvarendste landen ter wereld, met een levenskwaliteit die Wenen regelmatig tot de meest leefbare stad ter wereld kroont.