Maatschappij & Cultuur

Twee Kroatische woorden verklaren de mentaliteit beter dan welke reisgids ook:

Fjaka (spreek uit: „Fyah-ka") — een Dalmatisch concept dat niet te vertalen is. Het beschrijft een toestand van aangename traagheid, een bewust nietsdoen, het laten meedrijven in de middagzon. Fjaka is geen luiheid, maar een levensfilosofie: Het besef dat sommige dingen kunnen wachten en dat het moment belangrijker is dan de to-do-lijst.

Polako (spreek uit: „Po-lah-ko") — „langzaam", „rustig aan". Het tegenovergestelde van Duitse stiptheid. „Polako" hoor je overal: in de bus die te laat komt, in het restaurant waar het eten op zich laat wachten, bij de klusjesman die „morgen" zegt (wat „ergens volgende week" betekent). Niet druk maken — polako.

Koffiecultuur

Kroaten drinken niet zomaar koffie — ze praktiseren koffie. Een „kava" (koffie, altijd espresso of Turkse koffie) is een sociaal ritueel dat gemakkelijk 1-2 uur duurt. Men ontmoet elkaar, kletst, observeert voorbijgangers, kletst verder. De terrassen van de cafés zijn de woonkamers van Kroatië. Vooral op zaterdagochtend in Zagreb (Tkalčićeva, Bogovićeva) of Split (Riva) is de „kava" een verplicht nummer.

Gastvrijheid

Kroatische gastvrijheid is legendarisch en oprecht. Wie bij een familie wordt uitgenodigd, kan zich op een feestmaal voorbereiden dat alle verwachtingen overtreft. „Jedi, jedi!" (Eet, eet!) is de constante herhaling. De lege bord wordt geïnterpreteerd als een teken dat je nog honger hebt — en er wordt bijgevuld. De gastheer zal altijd beweren dat het „niets bijzonders" is — terwijl je je door zeven gangen werkt.

Een klein cadeautje (wijn, pralines) wordt gewaardeerd, maar niet verwacht. Schoenen uitdoen bij het betreden van een woning — dat is vanzelfsprekend.

Familie

De familie is het centrum van het Kroatische leven. Kinderen wonen vaak tot hun huwelijk bij hun ouders (ook als ze 30+ zijn), zondagse maaltijden met de grootfamilie zijn heilig, en grootouders zijn stevig betrokken bij de kinderopvang. Het sociale netwerk bestaat primair uit familie — niet uit de staat.

Kroatië is een diep katholiek land — ongeveer 87% van de bevolking belijdt het rooms-katholieke geloof. De kerk heeft een enorme maatschappelijke invloed: godsdienstonderwijs op school, de bisschop wordt uitgenodigd voor staatsvieringen, en in landelijke gebieden is de kerkgang op zondag nog vanzelfsprekend.

Voor bezoekers wordt dit zichtbaar door:

• Kruisen overal — op bergtoppen, kruispunten, in hotels en restaurants
• Naamdagen belangrijker dan verjaardagen in sommige families
• Feestdagen: Sacramentsdag, Maria-Tenhemelopneming, Allerheiligen — op deze dagen is ALLES gesloten
• Beschermheiligen: Elke stad en elk eiland heeft een patroonheilige, wiens feest groots gevierd wordt (bijv. Sveti Vlaho/Heilige Blasius in Dubrovnik op 3 februari)

De religieuze identiteit is nauw verbonden met de nationale identiteit: Katholiek = Kroatisch, orthodox = Servisch, moslim = Bosniak. Deze gelijkstelling is historisch gegroeid en was in de oorlog een identiteitskenmerk. In de steden neemt de religiositeit onder jongeren af, op het platteland blijft ze sterk.

Kroatië heeft een levendige feestcultuur — van middeleeuwse riddertoernooien tot moderne muziekfestivals:

Carnaval van Rijeka (januari/februari)

Het grootste carnaval van Kroatië en een van de grootste in Europa. Tot 100.000 bezoekers beleven optochten, maskers en de beroemde Zvončari — mannen in schapenvachten met enorme bellen, die de winter verdrijven (UNESCO-werelderfgoed van immaterieel erfgoed).

Sinjska Alka (augustus)

Een middeleeuws riddertoernooi in Sinj (bij Split), dat sinds 1715 ononderbroken plaatsvindt — UNESCO-beschermd sinds 2010. Ruiters in historische kostuums galopperen met lansen naar een ijzeren ring (Alka). Het toernooi herinnert aan de overwinning op de Ottomanen in 1715.

Klapa-zang

De ziel van Dalmatië in muziek: Klapa is een a capella mannenzang (soms ook gemengd), die is ontstaan uit de kerkelijke koren van de kuststeden. Meerstemming, melancholisch, prachtig. UNESCO-beschermd sinds 2012. In Split, Omiš en op de eilanden kun je 's avonds vaak Klapa-groepen live zien optreden — vooral tijdens het Festival dalmatinskih klapa in Omiš (juli).

Dubrovnik Zomerfestival (juli/augustus)

Sinds 1950 verandert de oude stad van Dubrovnik in een openluchtpodium: theater, muziek en dans op historische locaties zoals het Lovrijenac-fort en het Rectorenpaleis. Het belangrijkste cultuurfestival van Kroatië.

Spancirfest Varaždin (augustus)

Straatartiesten, muziek en cultuur in de barokke oude stad van Varaždin — een tiendaags festival dat de stad in één groot openluchtfeest verandert.

Andere belangrijke feesten

• Advent in Zagreb (december): Meerdere keren uitgeroepen tot beste kerstmarkt van Europa
• Ultra Europe Festival (juli, Split): Een van de grootste elektronische muziekfestivals van Europa
• Hideout Festival (juni/juli, Zrće Beach, Pag): Neon-verlichte strandparty
• INmusic Festival (juni, Zagreb): Indie en rock aan het Jarun-meer
• Pula Film Festival (juli): Openluchtbioscoop in het Romeinse amfitheater — magisch
• Motovun Film Festival (juli): Indie-films in het middeleeuwse bergdorp

Voor een land met slechts 3,86 miljoen inwoners is de sportgeschiedenis van Kroatië absurd indrukwekkend:

Voetbal

De grootste nationale sport en een bron van enorme trots. WK 2018: Finale tegen Frankrijk (zilver) — het hele land stond stil. WK 2022: Opnieuw halve finale (brons). Per hoofd van de bevolking is Kroatië de succesvolste voetballand ter wereld. Sterren als Luka Modrić (Ballon d'Or 2018), Ivan Rakitić, Davor Šuker en Zvonimir Boban genieten heldenstatus.

De rivaliteit tussen Dinamo Zagreb en Hajduk Split is legendarisch en weerspiegelt de Zagreb-tegen-Dalmatië-dynamiek. Hajduk-fans („Torcida", opgericht in 1950 — de oudste ultragroep van Europa) zijn bijzonder gepassioneerd.

Tennis

Goran Ivanišević won in 2001 als wildcard-speler Wimbledon — een van de grootste underdog-overwinningen in de sportgeschiedenis. Het hele land vierde dagenlang feest. Marin Čilić won de US Open 2014, Donna Vekić bereikte in 2024 de Olympische halve finale. Kroatië heeft meer Grand Slam-successen per hoofd van de bevolking dan enig ander land.

Waterpolo

Kroatië is een waterpolo-grootmacht: Olympisch goud 2012, WK-titel, EK-titel — alles is er. In Split en Dubrovnik wordt waterpolo bijna religieus gevolgd. De Kroatische competitie is een van de sterkste ter wereld.

Handbal, Skiën, Basketbal

Handbal: Olympisch goud 2004, meerdere WK/EM-medailles. Skiën: Janica Kostelić won 4 olympische gouden medailles — een van de succesvolste alpine skiërs aller tijden, hoewel Kroatië nauwelijks bergen heeft (ze trainde op de Sljeme bij Zagreb). Basketbal: Dražen Petrović revolutioneerde in de jaren '90 de NBA als eerste Europese superster; zijn tragische ongeluk in 1993 maakte hem tot een legende.