Kunst & Architectuur

De Griekse architectuur heeft de westerse bouwkunst zo fundamenteel beïnvloed dat haar vormentaal nog steeds alomtegenwoordig is — van het Witte Huis in Washington tot de Brandenburger Tor in Berlijn. Centraal staan de drie zuilenorden:

Dorische orde

De oudste en strengste vorm (vanaf ca. 600 v. Chr.). Zuilen zonder basis, met cannelures (groeven) en een eenvoudig kapiteel (abacus + echinus). De Parthenon op de Akropolis is het volmaaktste voorbeeld — en een meesterwerk van optische illusie: de zuilen zijn licht naar binnen hellend, de basis is licht gewelfd, zodat alles recht lijkt. Andere voorbeelden: Tempel van Aphaia op Aegina, Hera-tempel in Olympia, Poseidon-tempel bij Kaap Sounion.

Ionische orde

Eleganter, slanker, met voluten (spiraalvormige krullen) aan het kapiteel. Het Erechtheion op de Akropolis met zijn beroemde kariatiden (zuilen in vrouwengedaante) is het bekendste voorbeeld. De Ionische orde werd vooral in Klein-Azië en de Ionische eilanden gebruikt.

Korinthische orde

De jongste en meest gedetailleerde — het kapiteel is versierd met acanthusbladeren. Het Olympieion (Tempel van de Olympische Zeus) in Athene toont haar in volle pracht: 104 zuilen van 17 m hoog (15 staan er nog). De Romeinen hielden van de Korinthische orde en verspreidden haar over het hele rijk.

Oude theaters

De Griekse uitvinding van het theater bracht een eigen architectuurvorm voort: halfronde zitplaatsen (Theatron), die zich aan berghellingen vastklampen, met Orchestra (speelvlak) en Skene (toneelwand). Het Theater van Epidaurus (4e eeuw v. Chr.) is het akoestische wonder van de oudheid — op de bovenste rijen (14.000 plaatsen!) hoort men een munt die op het podium valt. Het wordt nog steeds gebruikt voor uitvoeringen (Athens & Epidaurus Festival, elke zomer).

Andere belangrijke oude theaters: Delphi (met uitzicht over de vallei), Dodona (oudste van Griekenland), Philippi, het Dionysostheater in Athene (geboorteplaats van het theater).

Meer dan duizend jaar lang produceerde het Byzantijnse Rijk een eigen kunsttraditie, die de oudheid en het christendom versmolt en tot op de dag van vandaag de orthodoxe wereld beïnvloedt.

Iconen

De iconenschilderkunst is niet zomaar kunst — het is theologie in kleur. Iconen (Grieks "Eikon" = beeld) zijn heilige afbeeldingen, waardoor volgens de orthodoxe opvatting het goddelijke zelf aanwezig is. Ze worden niet "geschilderd", maar "geschreven" (graphein), volgen strikte regels (iconografie) en worden gewijd. De belangrijkste typen: Christus Pantokrator (Alheerser), de Theotokos (Moeder Gods) in verschillende houdingen en heiligenportretten.

In de 8e/9e eeuw woedde de beeldenstrijd (iconoclasme): keizers wilden iconen verbieden, het volk en de monniken verzetten zich. De overwinning van de iconenvereerders wordt gevierd op de "Zondag van de Orthodoxie". Het gevolg: Orthodoxe kerken zijn tot op heden rijkelijk versierd met iconen, terwijl de westerse beeldenstorm van de Reformatie het tegenovergestelde effect had.

De beste plekken voor Byzantijnse kunst:

• Byzantijns Museum Athene: De meest uitgebreide iconencollectie van Griekenland
• Kloosters van Meteora: Fresco's en iconen op spectaculaire locaties
• Kerken van Thessaloniki: 15 UNESCO-beschermde vroegchristelijke en Byzantijnse kerken
• Mystras (Peloponnesos): Spookstad met volledig bewaard gebleven Byzantijnse fresco's
• Klooster Daphni (bij Athene): Een van de mooiste Byzantijnse mozaïeken ter wereld
• Nea Moni (Chios): 11e-eeuwse mozaïeken van ongelooflijke kleurintensiteit (UNESCO)

De wit-blauwe huizen van de Cycladen — Santorini, Mykonos, Paros — zijn het symbool van Griekenland geworden. Maar waarom zien ze er zo uit?

Het antwoord is pragmatisch, niet esthetisch:

• Witte muren: De huizen werden met kalk (Asvesti) gewit — een goedkoop, lokaal beschikbaar materiaal dat tevens desinfecterend werkt. Tijdens de cholera- en pestepidemieën van de 19e/20e eeuw werd het witten zelfs wettelijk verplicht. De witte kleur weerkaatst bovendien de zon en houdt de huizen koeler.
• Blauwe accenten: Blauw was de goedkoopste beschikbare kleur — een mengsel van kalk en Loulaki (kopersulfaat of wasblauw), dat vissers sowieso gebruikten om hun boten te schilderen. Deuren, luiken en koepels werden blauw geschilderd omdat het simpelweg het goedkoopste was.
• Kubische vorm: De kubusvormige huizen met plat dak zijn een antwoord op wind (Meltemi) en aardbevingen — laag, compact, aerodynamisch. De dikke stenen muren isoleren tegen hitte en kou.

Vanaf de jaren 1970 maakte de regering het wit-blauw tot wet: Op de Cycladen mogen huizen alleen in traditionele kleuren en vormen worden gebouwd. Ironie van de geschiedenis: Wat begon als armoede-architectuur, werd de duurste vastgoedmarkt van Griekenland.

Op andere eilanden ziet de architectuur er totaal anders uit: Corfu heeft Venetiaanse pastelfaçades, Thessaloniki Ottomaanse houten huizen, de Mani sombere woontorens, en de Zagorochoria in Epirus zijn gebouwd van grijze steen, zonder een druppel kleur.

Na de onafhankelijkheid in 1829 werd Griekenland door Europese architecten in neoclassicistische stijl herbouwd — ironisch genoeg herimporteerden de Beieren (koning Otto was een Beierse prins!) Griekse vormen naar Griekenland.

In Athene ontstonden de prachtgebouwen van de "Atheense Trilogie":

• Academie van Athene (1859-1885, Theophil Hansen): Ionische zuilen, sculpturen van Apollo en Athena, het waarschijnlijk mooiste neoclassicistische gebouw van Griekenland.
• Universiteit van Athene (1839-1864, Christian Hansen): Het oudste universiteitsgebouw van het moderne Griekenland.
• Nationale Bibliotheek (1888-1903, Theophil Hansen): Dorische trap, indrukwekkende façade.

Buiten Athene: Ermoupoli op Syros is de best bewaarde neoclassicistische stad van Griekenland — een heel stadsensemble van marmer, minder bekend dan Santorini en tien keer eleganter. Nafplio (eerste hoofdstad van het moderne Griekenland) heeft een betoverende oude stad met neoclassicistische herenhuizen, Venetiaanse forten en Ottomaanse fonteinen.

Veel neoclassicistische gebouwen in Athene en Thessaloniki werden in de 20e eeuw gesloopt om plaats te maken voor de karakterloze betonblokken (Polykatoikia) die het stadsbeeld vandaag domineren — een culturele ramp die vandaag algemeen wordt betreurd.

Griekse muziek is net zo divers als het land zelf — van de oosterse klanken van de Rembetiko via volks Dimotika tot moderne pop en de levendige indie-scene van Athene.

Rembetiko — de Griekse blues

De Rembetiko ontstond in de jaren 1920 in de havensteden (Piraeus, Thessaloniki) — geboren uit het verdriet van de Klein-Aziatische vluchtelingen die alles verloren hadden. De teksten gaan over armoede, drugsgebruik (hasj!), onbeantwoorde liefde en het leven aan de rand van de samenleving. Het instrument: de Bouzouki, een langhalsluit, waarvan de klank synoniem werd met Griekse muziek.

De grote namen: Vassilis Tsitsanis (de "Patriarch"), Markos Vamvakaris (de ruwe pionier uit Syros), Sotiria Bellou (de stem van de vrouwelijke Rembetiko). Vandaag de dag beleeft het genre een renaissance — in Atheense Rembetadika (Rembetiko-clubs) wordt live gespeeld en gedanst, vaak tot in de vroege uurtjes.

Laiko & Entechno

Laiko (volksmuziek) is de mainstream — pakkend, emotioneel, dansbaar. Zangers als Stelios Kazantzidis en Giorgos Dalaras zijn nationale iconen. In de Bouzoukia (nachtclubs) wordt gedanst op livemuziek en worden bloempotten gegooid — letterlijk: men betaalt honderden euro's voor schalen vol anjers die men voor de voeten van de zanger gooit.

Entechno (kunstmuziek) fuseerde in de jaren 1960 Griekse volksmuziek met klassieke compositie. Mikis Theodorakis (Zorba de Griek, Canto General) en Manos Hadjidakis (Oscar voor "Never on Sunday") maakten Griekse muziek wereldberoemd. Theodorakis' muziek was onder de junta verboden — wie zijn liederen hoorde, riskeerde arrestatie.

Volksdans

Griekse dans is gemeenschappelijk — men houdt elkaar vast aan de schouders of handen en danst in een cirkel. De belangrijkste dansen: Sirtaki (eigenlijk voor de film Zorba uitgevonden, maar inmiddels volksbezit), Kalamatianos (de pan-Griekse dans), Tsamiko (heroïsche dans), Hasapiko (slagersdans, basis van de Sirtaki), Zeimbekiko (de solo-dans — een man danst alleen zijn emoties uit, de anderen klappen in het ritme. Toeschouwers: NOOIT ertussen komen!).

De Griekse literatuur heeft de westerse beschaving zo diep beïnvloed als geen andere — van de epen van Homerus via de Attische tragedie tot twee Nobelprijswinnaars in de 20e eeuw.

Oudheid

Homerus (ca. 8e eeuw v. Chr.) staat aan het begin: De Ilias (Trojaanse Oorlog) en de Odyssee (Odysseus' omzwervingen) zijn de grondteksten van de Europese literatuur. Of Homerus een reëel persoon was of een collectief fenomeen, wordt nog steeds bediscussieerd. De locaties van de Odyssee — Ithaka, de baai van Kalypso (Gozo?), de Sirenen, Scylla en Charybdis (Straat van Messina?) — fascineren reizigers al 3.000 jaar.

De Attische tragedie (5e eeuw v. Chr.) — Aischylos, Sophokles, Euripides — creëerde een kunstvorm die tot op de dag van vandaag wereldwijd in theaters wordt opgevoerd. Antigone, Elektra, Medea, Oedipus — deze figuren leven voort. En Aristophanes' komedies (De Vogels, Lysistrata) zijn zo scherp en actueel als altijd.

Moderne Griekse literatuur

Griekenland heeft twee Nobelprijswinnaars voortgebracht:

• Giorgos Seferis (Nobelprijs 1963): Diplomat en dichter, wiens melancholische verzen thuis, ballingschap en de last van de geschiedenis behandelen. "Waar ik ook reis, Griekenland verwondt me."
• Odysseas Elytis (Nobelprijs 1979): Dichter van het licht en de Egeïsche Zee. Zijn hoofdwerk "Axion Esti" (Het is waardig) is een lofzang op Griekenland, op muziek gezet door Theodorakis.

Andere auteurs die men moet kennen:

• Konstantinos Kavafis (1863-1933): Alexandrijnse Griek, wiens gedicht "Ithaka" een van de meest geciteerde ter wereld is: "Als je op weg gaat naar Ithaka, wens dan dat de weg lang mag zijn..."
• Nikos Kazantzakis (1883-1957): Kretas grote zoon. "Alexis Sorbas" (Zorba de Griek) is een hymne op het leven; "De laatste verzoeking" een controversiële Jezus-roman, waarvoor de kerk hem excommuniceerde. Zijn graf in Heraklion draagt het opschrift: "Ik hoop niets. Ik vrees niets. Ik ben vrij."
• Petros Markaris (*1937): De koning van de Griekse misdaadroman. Zijn commissaris Charitos onderzoekt in Athene — de boeken zijn de beste introductie tot het moderne Griekenland. "Hellas Channel" en "Zahltag" zijn in het Duits verkrijgbaar.