Cultuur & Maatschappij

De Dominicaanse identiteit is een fascinerende mix van drie wortels: Taíno (inheemse bevolking), Spaans (koloniale heersers) en Afrikaans (tot slaaf gemaakte mensen). Het resultaat is een van de meest diverse en levendige culturen van het Caribisch gebied.

Dominicanen staan bekend om hun levensvreugde — zelfs in moeilijke omstandigheden wordt er gedanst, gelachen en gevierd. Het motto „No hay problema" is niet alleen een uitdrukking, maar een levensfilosofie. Tijd is flexibel (de beroemde „hora dominicana" — alles begint 30–60 minuten later dan aangekondigd), gastvrijheid is heilig, en muziek doordringt elke hoek van het dagelijks leven.

Tegelijkertijd is de samenleving doordrenkt van diepe tegenstellingen: een sterk ontwikkelde katholieke traditie naast Afro-Cubaanse Santería-elementen, een officiële afwijzing van de Haïtiaanse buren met gelijktijdige culturele vermenging, en een huidskleur-hiërarchie die de erfenis van de koloniale tijd weerspiegelt. Veel Dominicanen noemen hun huidskleur „indio" (bruin) en vermijden actief het woord „negro" — een fenomeen dat sociologen als anti-negritud beschrijven.

Voor reizigers betekent dit: Dominicanen zijn ongelooflijk open en hartelijk. Je wordt uitgenodigd om te eten, uitgenodigd om te dansen en betrokken in gesprekken. Een glimlach en een paar woorden Spaans openen elke deur.

Muziek is de hartslag van de Dominicaanse Republiek — en twee genres definiëren het land als geen ander element:

Merengue — Het nationale ritme

Merengue is snel, energiek en onmogelijk om stil te zitten. De 2/4-maat wordt gedragen door de Tambora (trommel), de Güira (metalen rasp) en het accordeon. Merengue ontstond in de 19e eeuw op het platteland — de exacte oorsprong is omstreden, maar de verbinding met Afrikaanse trommelmuziek is duidelijk.

De dictator Trujillo maakte Merengue paradoxaal genoeg tot het nationale genre: Hij dwong radiostations om Merengue te spelen en gebruikte de muziek als propagandamiddel. Na zijn dood werd Merengue de muziek van de bevrijding. Juan Luis Guerra, de beroemdste Dominicaanse muzikant aller tijden, revolutioneerde de Merengue in de jaren 1980 met zijn album „Bachata Rosa" en won vier Grammy Awards. In 2016 werd Merengue tot immaterieel UNESCO-werelderfgoed verklaard.

De dans: Dicht omarmd, snelle heupbewegingen, de voeten bewegen in een eenvoudige zijwaartse stap. Makkelijk te leren, moeilijk te beheersen. In elke bar, elke Colmado en op elke straat wordt Merengue gedanst.

Bachata — De muziek van verlangen

Bachata is langzamer, sensueler en melancholieker dan Merengue. Oorspronkelijk veracht als „muziek van de armen" (Bachata betekent letterlijk „feest/viering van de lagere klassen"), ontstond de stijl in de jaren 1960 in de bars en bordelen van de onderklasse. De teksten gaan over verloren liefde, verlangen en liefdesverdriet — begeleid door elektrische gitaar, bongo's en Güira.

Romeo Santos (voorheen Aventura) maakte Bachata vanaf de jaren 2000 tot een wereldwijd fenomeen — tegenwoordig wordt Bachata in dansscholen van Berlijn tot Tokio onderwezen. De romantische Bachata-dans met zijn kenmerkende heupzwaai op de vierde tel is een van de populairste koppeldansen ter wereld geworden.

In de Dominicaanse Republiek danst men Bachata echter anders dan in Europese dansscholen: minder figuurgericht, dichterbij, directer, instinctiever. Laat een Dominicaan je de „echte" Bachata laten zien — dat is een andere ervaring dan de cursus thuis.

Voetbal? Vergeet het. In de Dominicaanse Republiek is Baseball (Béisbol) de onbetwiste nummer één — een nationale obsessie die diep in de samenleving geworteld is.

De Dominicaanse Republiek heeft meer spelers in de Major League Baseball (MLB) voortgebracht dan welk ander land buiten de VS dan ook — meer dan 800 actieve en voormalige MLB-spelers. In een land met 11 miljoen inwoners is dat een bijna absurde oververtegenwoordiging. Legendes zoals Pedro Martínez, David Ortiz („Big Papi"), Sammy Sosa, Robinson Canó, Vladimir Guerrero en Juan Soto zijn nationale helden, wiens gezichten op huiswanden en posters prijken.

De Dominicaanse winter-baseballcompetitie LIDOM (Liga Dominicana de Béisbol) speelt van oktober tot januari. Zes teams strijden om de titel: Tigres del Licey (Santo Domingo), Águilas Cibaeñas (Santiago), Leones del Escogido (Santo Domingo), Estrellas Orientales (San Pedro de Macorís), Toros del Este (La Romana) en Gigantes del Cibao (San Francisco de Macorís). De rivaliteit tussen Licey en Águilas is legendarisch — vergelijkbaar met Barca vs. Real Madrid.

In bijna elk dorp is er een geïmproviseerd baseballveld waar jongens op blote voeten met houten stokken en zelfgemaakte ballen spelen — in de hoop ontdekt te worden en de sprong naar de MLB te maken. Alle 30 MLB-teams hebben Baseball-academies in de Dominicaanse Republiek, waar 16-jarige talenten worden opgeleid voor miljoenencontracten.

Als je de Dominicaanse cultuur echt wilt begrijpen, moet je de Colmado begrijpen.

Een Colmado is officieel een kleine buurtwinkel — elke wijk heeft er een, soms drie of vier in één straat. Maar een Colmado is veel meer dan een winkel: Het is buurtcentrum, bar, muziekclub, informatiepunt en sociaal centrum in één. Voor de Colmado staan plastic stoelen, uit de enorme muziekbox klinken Merengue, Bachata of Dembow, en de buren drinken Presidente-bier uit de fles, spelen domino en discussiëren over baseball.

De Colmado is het Dominicaanse antwoord op de Europese kroeg — alleen luider, kleurrijker en alomtegenwoordiger. Er zijn naar schatting 50.000 Colmados in de Dominicaanse Republiek. Veel hebben een kleine toog, verkopen rum in „Fundas" (plastic zakjes voor 50 Pesos) en serveren Presidente-bier in de iconische groene „Grande"-fles (650 ml), die men deelt.

Andere bijzonderheden van het dagelijks leven

• Dominó: Na baseball de op een na favoriete vrijetijdsbesteding. Er wordt gespeeld op straat, in de Colmado, in het park — luid, snel en met veel trash-talk
• Apagones: Stroomuitval hoort bij het dagelijks leven, vooral buiten de toeristische zones. Veel huizen hebben een „Inversor" (batterij-backup) of een generator. In resorts merk je er niets van
• Motoconchos & Guaguas: Het informele transportsysteem — motortaxi's en minibussen, die volgens geen dienstregeling rijden, maar overal naartoe gaan
• Familia: De familie is het centrum van het Dominicaanse leven. Zondag is familiedag — grote lunches, kerkgang, kinderen spelen op straat
• Piropos: Mannen roepen vrouwen op straat complimenten toe (soms respectvol, soms opdringerig). Als toeriste: negeren is de beste strategie

De Dominicaanse Republiek is officieel katholiek — ongeveer 60% van de bevolking behoort tot de rooms-katholieke kerk. Evangelische en pinkstergemeenten groeien echter snel en maken nu naar schatting 20–25% uit. De rest is verdeeld over andere christelijke denominaties en niet-religieuzen.

Onder de oppervlakte van het christendom bestaat een laag van volksreligieuze praktijken, die teruggaan op Afrikaanse en Taíno-wortels. De Dominicaanse variant heet Vudú dominicano (niet te verwarren met de Haïtiaanse Voodoo, hoewel er overlappingen zijn) en toont zich in:

• Botanicas: Winkels die kaarsen, kruiden, heiligenbeelden, amuletten en „Limpias" (rituele reinigingen) verkopen. In elke stad te vinden
• Gagá: Afro-Dominicaanse processies tijdens de paasweek (Semana Santa), vooral in de Bateyes (suikerrietnederzettingen). Trommels, dans, kostuums — een mix van carnaval en religieus ritueel
• Los Misterios/21 Divisiones: Een systeem van geesten (Lwa), die aan katholieke heiligen worden toegewezen. De aartsengel Michael, de Maagd van Altagracia en San Santiago zijn bijzonder vereerd
• Mal de Ojo (boze oog): Wijdverbreid geloof dat jaloezie de blik kan vergiftigen — vooral bij baby's. Blauwe kralen en Azabache-armbanden beschermen daartegen

De Virgen de la Altagracia (Maagd van de hoogste genade) is de beschermheilige van het land. Haar heiligdom in Higüey (nabij Punta Cana) is de belangrijkste bedevaartplaats — op 21 januari (Día de la Altagracia) pelgrimeren honderdduizenden daarheen. De moderne basiliek (1972) met zijn gebogen betonvorm is architectonisch opmerkelijk.