Geschiedenis van Thailand

Lang voordat de Thai in de regio kwamen, bevolkten Mon- en Khmer-volkeren het gebied van het huidige Thailand. Het machtige Khmer-rijk (Angkor) controleerde grote delen van het huidige Noordoost-Thailand (Isan) — de indrukwekkende tempelruïnes van Phimai en Phanom Rung getuigen daar nog steeds van. In het zuiden bloeide het koninkrijk Srivijaya, een maritiem handelsnetwerk met het centrum op Sumatra, dat het boeddhisme in de regio verspreidde.

Het Koninkrijk Sukhothai (1238–1438)

De oprichtingsmythe van Thailand begint in 1238, toen twee Thaise prinsen de Khmer-garnizoen in Sukhothai versloegen en het eerste onafhankelijke Thaise koninkrijk stichtten. De naam betekent „Dageraad van Gelukzaligheid" — en Thais beschouwen deze periode als hun gouden tijdperk.

Koning Ramkhamhaeng de Grote (regeerde 1279–1298) wordt beschouwd als de vader van de natie. Hij creëerde het Thaise alfabet (dat nog steeds wordt gebruikt, gebaseerd op Khmer-schrift), bevorderde het Theravada-boeddhisme als staatsreligie en vestigde een paternalistisch heersingsmodel: De koning als welwillende vader van het volk — een concept dat de Thaise politiek tot op heden beïnvloedt.

De ruïnes van Sukhothai zijn vandaag een UNESCO-werelderfgoed en behoren tot de mooiste historische locaties in Zuidoost-Azië. De zittende Boeddha in Wat Mahathat, omgeven door lotuskolommen, is een van de meest iconische beelden van Thailand.

Ayutthaya was meer dan 400 jaar lang een van de meest schitterende steden ter wereld — groter dan Londen in dezelfde tijd, met meer dan een miljoen inwoners op het hoogtepunt van zijn macht. Europese reizigers berichtten vol verbazing over vergulde tempeltorens, drijvende markten en een kosmopolitische drukte die Parijs en Amsterdam in de schaduw stelde.

Opkomst tot grootmacht

Gesticht in 1351 door koning U Thong (Ramathibodi I.) op een riviereiland bij de samenvloeiing van drie rivieren, was Ayutthaya strategisch perfect gelegen: een natuurlijke vesting en een ideale handelsknooppunt. Het koninkrijk breidde zich snel uit en onderwierp uiteindelijk Sukhothai, de Khmer-gebieden en delen van het Maleisische schiereiland.

In zijn 416 jaar had Ayutthaya 33 koningen in vijf dynastieën. De stad werd het centrum van een enorm handelsnetwerk: Japanse, Chinese, Portugese, Perzische en Nederlandse handelaren hadden hun eigen wijken. Portugese missionarissen brachten de chilipeper mee — zonder welke de Thaise keuken vandaag de dag ondenkbaar zou zijn.

De val van Ayutthaya (1767)

Het einde kwam brutaal: Na jaren van oorlog veroverden Birmaanse troepen op 7 april 1767 de stad. Ze werd systematisch geplunderd en platgebrand. Tempels werden verwoest, Boeddhabeelden onthoofd (de beroemde hoofdloze Boeddha's die men vandaag in de ruïnes ziet), goudschatten geroofd, bibliotheken verbrand. Tienduizenden werden weggevoerd. Het was een culturele ramp waarvan Thailand nooit helemaal hersteld is — ontelbare geschriften, kunstwerken en historische documenten gingen voor altijd verloren.

De ruïnestad is vandaag een UNESCO-werelderfgoed en een indrukwekkend gedenkteken. Het beroemde Boeddhahoofd in de boomwortels in Wat Mahathat is een van de meest gefotografeerde motieven van Thailand.

Uit de as van Ayutthaya verrees een opmerkelijke veldheer: Taksin de Grote, een half-Chinese generaal die Birma binnen enkele jaren terugdreef en de nieuwe hoofdstad Thonburi (aan de westelijke oever van de Chao Phraya) stichtte. Taksin werd in 1782 afgezet — de omstandigheden zijn tot op heden omstreden en een gevoelig onderwerp.

Stichting van Bangkok

Generaal Chakri besteeg in 1782 als Rama I. de troon en verplaatste de hoofdstad naar de oostelijke oever van de rivier — het huidige Bangkok (in het Thais: Krung Thep Maha Nakhon, „Stad der Engelen"). Hij stichtte de Chakri-dynastie, die tot op heden regeert. Het Grand Palace en de Wat Phra Kaeo (Tempel van de Smaragdgroene Boeddha) stammen uit deze stichtingsperiode.

Modernisering onder Rama IV. & V.

Koning Mongkut (Rama IV., regeerde 1851–1868) was een geleerde monnik die 27 jaar in het klooster doorbracht voordat hij de troon besteeg. Hij opende Siam voor het Westen, sloot handelsverdragen en begon met de modernisering. In het Westen is hij bekend door de (historisch twijfelachtige) musical „De Koning en ik" — die in Thailand verboden is omdat het de koning respectloos afbeeldt.

Zijn zoon Chulalongkorn (Rama V., regeerde 1868–1910) is waarschijnlijk de populairste koning in de Thaise geschiedenis. Hij schafte de slavernij af, voerde een modern onderwijssysteem, de spoorwegen en een rechtssysteem in. Zijn meesterwerk was de diplomatie: Terwijl Frankrijk en Groot-Brittannië heel Zuidoost-Azië koloniseerden, speelde hij de koloniale machten handig tegen elkaar uit en behield Siam als enige land in de regio zijn onafhankelijkheid. De prijs was hoog — Siam moest Laos en Cambodja aan Frankrijk en de Maleisische gebieden aan Groot-Brittannië afstaan — maar het kernland bleef vrij.

Op 23 oktober (Chulalongkorn-dag) leggen Thais nog steeds bloemen voor zijn ruiterstandbeeld in Bangkok.

Thailand (destijds Siam) is het enige land in Zuidoost-Azië dat nooit onder Europese koloniale heerschappij viel. Dit feit is centraal voor het Thaise zelfbeeld en verklaart de diepe nationale trots die het land doordringt.

Hoe is dat gelukt?

Drie factoren kwamen samen:

• Behendige diplomatie: Rama IV. en V. speelden Frankrijk (Indochina) en Groot-Brittannië (Birma, Malaya) tegen elkaar uit. Siam diende beide als bufferzone — geen van beiden wilde dat de ander het kreeg.
• Strategische concessies: Siam stond grote gebieden af (Laos, Cambodja, noordelijke Maleisische staten) om de kern te redden. Vanuit het perspectief van de Thai was dat een eerlijke prijs voor de vrijheid.
• Proactieve modernisering: In tegenstelling tot andere Aziatische heersers, die het Westen negeerden, haalden Rama IV. en V. actief westerse adviseurs naar het land, stuurden prinsen naar Europese universiteiten en moderniseerden bestuur, recht en infrastructuur. Daarmee ontnamen ze de koloniale machten het argument van de „beschavingsmissie".

De naam zegt alles: In 1939 werd Siam omgedoopt tot Thailand — „Land van de Vrijen" (Thai = vrij). De onafhankelijkheid is geen historisch detail, maar een levend deel van de nationale identiteit. Op 5 december (Vaderdag/Nationale feestdag) en op Chakri-dag (6 april) wordt deze vrijheid gevierd.

De recente Thaise geschiedenis wordt gekenmerkt door een wisselwerking tussen democratie en militaire heerschappij — een patroon dat tot op heden voortduurt.

Het einde van de absolute monarchie (1932)

Op 24 juni 1932 beëindigde een onbloedige revolutie de absolute monarchie. Een groep jonge officieren en intellectuelen (de „Promotoren") dwong een constitutionele monarchie af. Koning Rama VII. accepteerde — Siam had zijn eerste grondwet.

Tweede Wereldoorlog

Onder de nationalistische premier Phibun sloot Thailand zich aan bij Japan en verklaarde de VS en Groot-Brittannië de oorlog. De Doden-spoorbrug over de Kwai (Kanchanaburi) — gebouwd door geallieerde krijgsgevangenen onder onmenselijke omstandigheden — is een aangrijpend monument uit die tijd. Na de oorlog kon Thailand door slimme diplomatie bestraffing grotendeels vermijden.

Koude Oorlog & militaire heerschappij

Thailand werd de belangrijkste VS-bondgenoot in Zuidoost-Azië. Tijdens de Vietnamoorlog waren meer dan 50.000 Amerikaanse soldaten gestationeerd op Thaise bases — plaatsen zoals Pattaya en Patpong in Bangkok ontwikkelden zich in deze tijd tot de rosse buurten die ze vandaag de dag nog zijn. De VS pompten miljarden in de Thaise economie en ondersteunden autoritaire militaire regeringen.

Op 6 oktober 1976 vermoordden veiligheidstroepen en rechtse milities tientallen studenten aan de Thammasat-universiteit in Bangkok — een van de donkerste hoofdstukken van de recente geschiedenis, dat in Thailand lange tijd taboe was.

Politieke crises van de 21e eeuw

Het tijdperk van de telecommunicatiemiljardair Thaksin Shinawatra (premier 2001–2006) verdeelde het land diep: Zijn populistische politiek bracht hem massale steun op het platteland, maar de elite van Bangkok en het leger zagen hem als een bedreiging. Sinds zijn val in 2006 wisselen staatsgrepen, protesten en instabiele regeringen elkaar af:

• 2006: Militaire staatsgreep tegen Thaksin
• 2010: Bloedige onderdrukking van de Roodhemden-protesten in Bangkok (meer dan 90 doden)
• 2014: Opnieuw een militaire staatsgreep onder generaal Prayuth Chan-o-cha
• 2023: Bij verkiezingen won de progressieve Move-Forward-partij de meeste zetels, maar werd uitgesloten van de regeringsvorming. De Pheu-Thai-partij (Thaksin-kamp) vormt een coalitieregering.
• 2024: Move Forward wordt door het Constitutionele Hof ontbonden — protesten en politieke spanningen houden aan.

De Thaise monarchie neemt een bijzondere positie in die men als Europeaan nauwelijks kan bevatten. De koning is niet alleen staatshoofd, maar wordt vereerd als een quasi-goddelijke figuur — een mix van wereldlijke macht, religieuze autoriteit en vaderlijk symbool.

Koning Bhumibol (Rama IX., 1946–2016)

Koning Bhumibol Adulyadej regeerde 70 jaar lang en was de langst regerende monarch ter wereld. Zijn populariteit was grenzeloos: Hij initieerde meer dan 4.000 ontwikkelingsprojecten (vooral in de landbouw), reisde onvermoeibaar naar afgelegen gebieden en gold als moreel kompas in politieke crises. Zijn dood op 13 oktober 2016 stortte Thailand in een ongekende nationale rouw: Een jaar lang droegen miljoenen Thais zwart.

Koning Vajiralongkorn (Rama X., sinds 2016)

De huidige koning Maha Vajiralongkorn is een controversiëlere figuur dan zijn vader. Hij brengt veel tijd in het buitenland door (onder andere in Beieren) en heeft de kroonvermogensautoriteit onder zijn persoonlijke controle gebracht — geschat vermogen: meer dan 30 miljard dollar. Een openbaar debat hierover is door de Lèse-majesté-wet onmogelijk.

Lèse-majesté: Paragraaf 112

De Thaise wet op majesteitsschennis is een van de strengste ter wereld: Tot 15 jaar gevangenisstraf voor elke uiting die als beledigend tegenover de koning, de koningin of de troonopvolger kan worden uitgelegd. Dit geldt ook voor:

• Sociale media-posts (ook het delen of liken van kritische inhoud!)
• Gesprekken in het openbaar
• Het stappen op een bankbiljet (daarop staat het portret van de koning)
• Buitenlanders zijn niet uitgezonderd