Geschiedenis van Nederland

De 17e eeuw was voor Nederland een Gouden Eeuw — een tijdperk waarin het kleine land uitgroeide tot de rijkste en machtigste natie ter wereld. Hoe was dat mogelijk?

De VOC — het eerste multinationale bedrijf

In 1602 richtte Nederland de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) op. Ze wordt beschouwd als het eerste beursgenoteerde bedrijf in de geschiedenis en als het machtigste bedrijf dat ooit heeft bestaan. Op het hoogtepunt was de VOC meer waard dan Apple, Google en Amazon samen (gecorrigeerd voor inflatie). De VOC controleerde de specerijenhandel met Indonesië, stichtte Kaapstad, handelde met Japan (als enige Europese macht!) en exploiteerde meer dan 150 handelsschepen.

De Amsterdamse Beurs (1602, de oudste ter wereld) werd opgericht om VOC-aandelen te verhandelen. Nederland vond zo goed als de moderne kapitalisme uit: naamloze vennootschappen, aandelenhandel, verzekeringen, internationale banken — alles hier.

Kunst en Wetenschap

De rijkdom leidde tot een culturele explosie: Rembrandt, Vermeer, Frans Hals, Jan Steen — de grootste schilders van Europa werkten allemaal tegelijkertijd in Nederland. Christiaan Huygens vond de slingerklok uit, Antonie van Leeuwenhoek de microscoop, Hugo Grotius legde de basis voor het internationaal recht. Amsterdam werd de kosmopolitische stad van de wereld — een toevluchtsoord voor vervolgde Joden uit Spanje, Hugenoten uit Frankrijk en vrijdenkers zoals Descartes en Spinoza.

De keerzijde

De Gouden Eeuw had ook donkere kanten: De VOC dreef de slavenhandel op grote schaal. De WIC (West-Indische Compagnie) maakte honderdduizenden Afrikanen tot slaaf voor plantages in Suriname en het Caribisch gebied. De koloniale geschiedenis in Indonesië was getekend door uitbuiting en geweld. Nederland houdt zich vandaag de dag steeds meer bezig met dit koloniale erfgoed — een pijnlijk, maar noodzakelijk proces.

Op 10 mei 1940 viel nazi-Duitsland het neutrale Nederland binnen. Ondanks wanhopige weerstand capituleerde het Nederlandse leger na slechts vijf dagen — nadat de luchtmacht op 14 mei het centrum van Rotterdam in puin had gelegd (meer dan 800 doden, 80.000 daklozen, het hele stadscentrum verwoest). Het was een van de eerste grootschalige bombardementen van een stad in de oorlog.

Bezetting en Holocaust

De vijfjarige bezetting was brutaal. Nergens in West-Europa was de Holocaust zo verwoestend als in Nederland: Van de ongeveer 140.000 Nederlandse Joden werden er meer dan 100.000 vermoord — 75% van de Joodse bevolking, het hoogste percentage in West-Europa. Het dagboek van Anne Frank is het bekendste getuigenis van deze tragedie, maar er zijn duizenden andere verhalen.

De Hongerwinter 1944/45 was de laatste ramp: Na de mislukte bevrijdingspoging bij Arnhem (Operatie Market Garden, september 1944) leed het westen van Nederland honger. Meer dan 20.000 mensen stierven van honger en kou. Tulpenbollen en suikerbieten werden voedsel.

Bevrijding en wederopbouw

Op 5 mei 1945 werd Nederland bevrijd — voornamelijk door Canadese troepen, waarvoor de Nederlanders tot op de dag van vandaag dankbaar zijn. De 5e mei is een nationale feestdag (Bevrijdingsdag). De wederopbouw was opmerkelijk: Rotterdam besloot niet te reconstrueren, maar modern en gedurfd opnieuw te bouwen — een beslissing die de stad tot architectuurhoofdstad van Europa maakte.

„God created the world, but the Dutch created the Netherlands" (God schiep de wereld, maar de Nederlanders schiepen Nederland) — dit gezegde is geen overdrijving. Een derde van het land ligt onder de zeespiegel. Zonder dijken, pompen en sluizen zou Amsterdam een aquarium zijn, de luchthaven Schiphol een meer en Rotterdam een lagune.

De geschiedenis van de polders

Sinds de middeleeuwen hebben de Nederlanders land gewonnen van de zee en meren: door indijking en drooglegging (polders). De windmolens, die we kennen van ansichtkaarten, waren in werkelijkheid hoogwaardige pompen, die water uit de polders in de kanalen pompten. Kinderdijk (19 molens) is het indrukwekkendste voorbeeld.

Het grootste landwinningsproject uit de geschiedenis: De Zuiderzeewerken (1920-1960). Een 32 km lange afsluitdijk (Afsluitdijk) veranderde de Zuiderzee in het IJsselmeer en maakte de drooglegging van enorme polders mogelijk — waaronder de hele provincie Flevoland met de hoofdstad Lelystad. Flevoland bestaat pas sinds 1968!

Deltawerken

De Watersnoodramp van 1953 — 1.836 doden, hele dorpen overstroomd — was de aanleiding voor het grootste infrastructuurproject uit de geschiedenis: de Deltawerken. 13 dammen, sluizen en stormvloedkeringen beschermen sindsdien de kust. De Oosterscheldekering (1986) is een technisch meesterwerk: 65 betonnen pijlers, 62 stalen schuiven, die alleen bij stormvloed sluiten en anders het getij behouden. De Deltawerken zijn door de American Society of Civil Engineers uitgeroepen tot een van de zeven moderne wereldwonderen.

Nederland is oprichter van de Europese Gemeenschap (1957, Verdragen van Rome, samen met Duitsland, Frankrijk, Italië, België en Luxemburg) en speelde een centrale rol in de Europese integratie. Het Verdrag van Maastricht (1992), dat de EU in haar huidige vorm vestigde, werd ondertekend in de zuidelijkste stad van Nederland.

Den Haag is de wereldhoofdstad van het internationaal recht: Hier zetelen het Internationaal Gerechtshof (ICJ), het Internationaal Strafhof (ICC), het Permanent Hof van Arbitrage en tientallen internationale organisaties. De Nederlandse traditie van internationaal recht gaat terug tot Hugo Grotius (1583–1645), de „vader van het internationaal recht".

Sinds de jaren 1960 hebben de Nederlanders zich geprofileerd als voorlopers van progressief beleid: decriminalisering van cannabis (1976), het eerste homohuwelijk ter wereld (2001), euthanasiewet (2002). Tegelijkertijd worstelt Nederland — net als heel Europa — met vragen over immigratie, integratie en identiteit. De moord op filmmaker Theo van Gogh (2004) en de opkomst van populistische partijen tonen de spanningen in de „meest tolerante samenleving ter wereld".