Land & Mensen

Lan Xang — Het Land van de Miljoen Olifanten (1354–1707)

De geschiedenis van Laos als zelfstandige natie begint in 1354, toen koning Fa Ngum het koninkrijk Lan Xang (ລ້ານຊ້າງ, „Land van de Miljoen Olifanten") stichtte — een van de grootste en machtigste rijken van Zuidoost-Azië. Op zijn hoogtepunt strekte het zich uit over het huidige Laos, het noordoosten van Thailand (Isan) en delen van Cambodja en Vietnam.

Fa Ngum bracht het Theravada-boeddhisme naar Laos en de heilige Phra Bang — een gouden Boeddhabeeld dat de stad Luang Prabang zijn naam gaf. Het koninkrijk beleefde zijn bloeitijd onder koning Setthathirath (1548–1571), die de hoofdstad naar Vientiane verplaatste en het nationale symbool Pha That Luang liet bouwen.

In 1707 viel Lan Xang uiteen in drie rivaliserende koninkrijken: Luang Prabang, Vientiane en Champasak — die door de machtigere buren Thailand (Siam) en Vietnam als speelbal werden gebruikt.

Frans-Indochina (1893–1953)

In 1893 werd Laos onderdeel van Frans-Indochina. De Fransen behandelden Laos als bufferzone tussen het Britse Birma en het steeds expansievere Siam — het land had voor hen weinig economische waarde. Ze lieten echter wel sporen na: Baguettes, koffie, koloniale architectuur en een onderwijssysteem dat echter alleen toegankelijk was voor een kleine elite.

De Fransen verenigden de drie koninkrijken weer en stelden de koning van Luang Prabang aan als constitutionele monarch. Vientiane werd uitgebouwd tot koloniale hoofdstad — de boulevards, de Patuxai en de villa's stammen uit deze tijd.

De Secret War (1964–1973) — Het meest gebombardeerde land ter wereld

De Secret War is het donkerste en minst bekende hoofdstuk van de Vietnamoorlog. Terwijl de wereld naar Vietnam keek, voerden de VS een geheime bombardementscampagne tegen Laos — zonder oorlogsverklaring, zonder medeweten van het Amerikaanse Congres:

• 9 jaar lang (1964–1973) wierpen Amerikaanse bommenwerpers gemiddeld elke 8 minuten een bom op Laos — 24 uur per dag, 7 dagen per week.
• 2 miljoen ton bommen in totaal — meer dan op Duitsland en Japan samen in de Tweede Wereldoorlog. Laos is het meest gebombardeerde land ter wereld per hoofd van de bevolking.
• 270 miljoen clustermunitiebommen werden afgeworpen. Elke bom viel uiteen in honderden kleine „Bombies" — tennisbalgrote explosieven. Geschat wordt dat 80 miljoen daarvan niet explodeerden en tot op de dag van vandaag als dodelijke tijdbommen in de grond liggen.
• Het doel was de vernietiging van het Ho-Chi-Minh-pad, waarover Noord-Vietnam voorraden naar het zuiden vervoerde. Het pad liep over Laotiaans grondgebied.
• Tegelijkertijd ondersteunde de CIA de Hmong-guerrilla onder generaal Vang Pao in de strijd tegen de communistische Pathet Lao.

De gevolgen zijn tot op de dag van vandaag verwoestend: Meer dan 20.000 mensen zijn sinds het einde van de oorlog gedood of verminkt door niet-ontplofte clustermunitie (UXO) — veel daarvan kinderen, die de kleine „Bombies" voor speelgoed aanzien.

Laos vandaag

Sinds 1975 is Laos een socialistische eenpartijrepubliek onder de Laotiaanse Revolutionaire Volkspartij (LRVP). De laatste koning werd naar een heropvoedingskamp gebracht (en stierf daar in de jaren 1980). De economie werd pas in 1986 onder het „New Economic Mechanism" voor de markt geopend. Tegenwoordig is Laos een van de armste landen van Azië, maar met een gestage groei — vooral door waterkracht (stuwdammen aan de Mekong), mijnbouw en toerisme.

Theravada-boeddhisme — Geleefde geloof

Ongeveer 65% van de Laotianen beoefent het Theravada-boeddhisme — de oudste en meest conservatieve vorm van het boeddhisme. In tegenstelling tot toeristische tempelbezoeken in Thailand is het boeddhisme in Laos diep in het dagelijks leven verankerd: De ochtendlijke aalmoesgang (Tak Bat), de feesten, de tempelopleiding voor jonge mannen en de alomtegenwoordige monniken in hun oranje gewaden bepalen het gehele maatschappelijke leven.

Er zijn meer dan 4.000 tempels (Wats) in het land en tienduizenden monniken. Veel jonge Laotianen treden voor enkele maanden of jaren in een klooster — niet alleen uit vroomheid, maar ook omdat de kloosters onderwijs bieden dat families zich anders niet kunnen veroorloven.

Bo Pen Nyang — De Laotiaanse levensfilosofie

ບໍ່ເປັນຫຍັງ — „Bo Pen Nyang" is de zin die je in Laos het vaakst hoort, en hij vat de gehele Laotiaanse mentaliteit samen: „Het maakt niets uit", „Geen probleem", „Maak je geen zorgen", „Het is niet erg". De bus heeft 3 uur vertraging? Bo Pen Nyang. Het eten is koud? Bo Pen Nyang. De stroom valt uit? Bo Pen Nyang.

Voor westerse reizigers is deze kalmte aanvankelijk verwarrend, daarna bevrijdend. De Laotianen leven naar het principe dat stress en ergernis het niet waard zijn — en ze hebben in veel gevallen gelijk. Deze houding is diep in het boeddhisme geworteld: Het accepteren van dingen die men niet kan veranderen, is een grondprincipe van het Dukkha (lijden) en Anicca (vergankelijkheid).

De Baci-ceremonie (Sou Khuan)

De Baci-ceremonie (ບາສີ ສູ່ຂວັນ) is een van de mooiste Laotiaanse tradities — een zegeningsceremonie die bij praktisch elke belangrijke gelegenheid wordt gevierd: Geboorte, huwelijk, afscheid, aankomst, herstel, Nieuwjaar. In het centrum staat een Pha Khuan — een kunstig versierde bloementoren van bananenbladeren.

Een oudere ceremonieleider (Maw Phon) spreekt gebeden en zegeningen uit, terwijl de deelnemers witte katoenen draden om de polsen van de te zegenen persoon binden. Elke draad is een wens: Gezondheid, geluk, bescherming, veilige reis. De draden moeten minstens drie dagen gedragen worden (het beste is tot ze vanzelf afvallen), anders vervliegt de zegen.

Etnische diversiteit — 49 groepen

Laos is etnisch een van de meest diverse landen van Azië. Officieel worden 49 etnische groepen erkend, ingedeeld in drie hoofdcategorieën naar hun traditionele vestigingshoogte:

• Lao Loum (Laagland-Laotianen, ~60%): De etnische Lao, die de Mekong-vallei bewonen. Zij vormen de politieke en economische elite.
• Lao Theung (Heuvelbewoners, ~25%): Vooral Khmu en andere Mon-Khmer-volkeren. De oudste bewoners van het land, vaak in landelijke armoede levend.
• Lao Soung (Bergvolkeren, ~15%): Vooral Hmong en Yao/Mien, die in de hoogste berggebieden leven. De Hmong speelden in de Secret War een tragische rol als CIA-bondgenoten en werden na 1975 vervolgd — velen vluchtten naar de VS.

Deze diversiteit komt tot uiting in talen (meer dan 80!), textiel, muziek en tradities. Op de nachtmarkt in Luang Prabang vind je de prachtige handgeweven textielen van de Hmong — elk patroon vertelt een verhaal.

Mekong — De levensader

De Mekong (ແມ່ນ້ຳຂອງ, „Mae Nam Khong" — „Moeder van alle rivieren") is de levensader van Laos. De op drie na langste rivier van Azië (4.350 km) stroomt over 1.900 km door of langs Laos — hij vormt de gehele westgrens met Thailand en Myanmar. Voor de Laotianen is de Mekong alles: transportweg, voedselbron (visserij), irrigatie en spiritueel symbool.

De toenemende bebouwing door stuwdammen (in Laos en stroomopwaarts in China) is de grootste ecologische bedreiging. Laos heeft zichzelf uitgeroepen tot de „Batterij van Zuidoost-Azië" — waterkracht voor de export naar Thailand en Vietnam. De gevolgen voor het Mekong-ecosysteem zijn dramatisch: veranderde stroomsnelheid, dalende visbestanden, sedimentgebrek.

Karstlandschap

De kalksteenkarstbergen in het noorden (Nong Khiaw, Vang Vieng, langs de Nam Ou) behoren tot de meest spectaculaire landschappen van Zuidoost-Azië. De bergen zijn doorboord met grotten, die over duizenden jaren door water zijn uitgesleten — sommige dienen als tempel, sommige als schuilplaats in oorlog, sommige als onontdekte wonderen.

Flora & Fauna

Laos is voor meer dan 70% bebost — meer dan enig ander land in Zuidoost-Azië (ter vergelijking: Thailand 30%, Vietnam 40%). In de dichte bossen leven:

• Gibbons: De „Gibbon Experience" in het Bokeo Nature Reserve (boomhutten + ziplines in het oerwoud) biedt ontmoetingen met witwanggibbons.
• Aziatische olifanten: Wild in het Nakai-Nam-Theun Nationaal Park. Gedomesticeerde olifanten in olifantenkampen (let op ethische aanbieders!).
• Irrawaddy-dolfijnen: De laatste zoetwaterdolfijnen in de Mekong, bij de 4000 Islands. Ernstig bedreigd.
• Indochinese tijgers, luipaarden, zonneberen: Extreem zeldzaam, maar nog aanwezig in afgelegen beschermde gebieden.
• Teak, palissander, bamboe: De bossen van Laos herbergen waardevolle houtsoorten — illegale houtkap is een groot probleem.

UXO — De onzichtbare erfenis van de oorlog

De niet-ontplofte clustermunitie (UXO, Unexploded Ordnance) is Laos' zwaarste milieu- en mensenrechtenlast. In 15 van de 18 provincies liggen UXO in de grond. Meer dan 50.000 mensen zijn sinds 1973 door UXO gedood of gewond geraakt. De opruiming (door MAG, UXO Lao, HALO Trust) zal nog decennia duren.

Voor reizigers betekent dit: Altijd op gemarkeerde paden blijven, vooral in de provincies Xieng Khouang (Phonsavan), Savannakhet en langs het voormalige Ho-Chi-Minh-pad. Het COPE Centre in Vientiane en het MAG Centre in Phonsavan zijn verplichte bezoeken.