Land & Mensen

Jordaniës geschiedenis is een van de oudste van de mensheid — de regio was een van de eerste die permanent werd bewoond en ligt op het kruispunt van drie continenten.

Vroege tijd & Oudheid

De Ain-Ghazal-nederzetting bij Amman (7.000 v. Chr.) is een van de oudste bekende steden ter wereld. De beroemde gipsen beelden van daar behoren tot de vroegste menselijke voorstellingen ooit. In het 1e millennium v. Chr. beheersten de Ammonieten (hoofdstad: Rabbath Ammon, nu Amman), Moabieten en Edomieten de regio — alle drie zijn bekend uit de Bijbel.

De Nabateeërs (4e eeuw v. Chr. – 106 n. Chr.)

De Nabateeërs waren een Arabisch nomadenvolk dat zich in de regio ten zuiden van de Dode Zee vestigde en een handelsimperium opbouwde dat de wierook- en specerijenroutes tussen Arabië, India en de Middellandse Zee controleerde. Hun hoofdstad Petra werd een van de rijkste en mooiste steden van de antieke wereld.

De Nabateeërs waren meesters in waterbeheer — ze ontwikkelden geavanceerde systemen voor het verzamelen en opslaan van regenwater in de woestijn, die tot op heden functioneren. Hun kunst verenigde Griekse, Egyptische en Arabische invloeden tot een unieke stijl, die in Petra nog steeds bewonderd kan worden.

106 n. Chr. annexeerde keizer Trajanus het Nabateeër-rijk en maakte het tot de Romeinse provincie Arabia Petraea. Petra verloor zijn betekenis als handelsstad, en de Nabateeërs gingen op in de Romeinse bevolking.

Romeinen, Byzantijnen & Islam

Onder Rome bloeide de regio: Jerash, Umm Qais (Gadara) en Philadelphia (Amman) werden prachtige Dekapolis-steden. Na de deling van het Romeinse Rijk behoorde Jordanië tot het Byzantijnse Rijk — de mozaïeken van Madaba en de kerken op de berg Nebo stammen uit deze christelijke periode.

636 n. Chr. versloegen de islamitische legers de Byzantijnen in de Slag bij Yarmuk (in het huidige Noord-Jordanië) — een van de beslissende veldslagen in de wereldgeschiedenis, die het gehele Midden-Oosten islamitisch maakte. De Omajjaden (661–750) lieten de woestijnkastelen achter, de Kruisvaarders (12e–13e eeuw) de kastelen Kerak en Shobak, en Saladin het fort Ajloun.

Ottomaanse heerschappij & Arabische opstand

Van 1516 tot 1918 was Jordanië deel van het Ottomaanse Rijk — een grotendeels vergeten provincie, waar slechts de pelgrimsroute naar Mekka doorheen liep (de Hejaz-spoorlijn). Dat veranderde in de Eerste Wereldoorlog: Sjarif Hoessein van Mekka riep in 1916 de Arabische Opstand tegen de Ottomanen uit, ondersteund door de Britse officier T.E. Lawrence („Lawrence van Arabië"). Het Wadi Rum en Aqaba waren toneel van deze legendarische opstand.

Het Hasjemitische Koninkrijk (sinds 1921)

Na de oorlog verdeelden Britten en Fransen het Midden-Oosten onder elkaar (Sykes-Picot-overeenkomst). 1921 richtte Winston Churchill het „Emiraat Transjordanië" op onder Abdullah I., de zoon van Sjarif Hoessein. In 1946 werd het land onafhankelijk als Hasjemitisch Koninkrijk Jordanië.

Sindsdien regeert de Hasjemitische dynastie — een van de oudste koninklijke families ter wereld, die haar afstamming direct op de profeet Mohammed terugvoert. Koning Hoessein (1952–1999) leidde het land door de oorlogen met Israël (1948, 1967) en het Palestijnse conflict en maakte Jordanië tot een betrouwbare partner van het Westen. Zijn zoon Koning Abdullah II. (sinds 1999) zet dit beleid voort.

De Bedoeïenen — Ziel van Jordanië

De Bedoeïenen (Arabisch: Badw, „zij die in de woestijn leven") vormen de culturele ruggengraat van Jordanië. Hoewel tegenwoordig nog slechts ongeveer 5–10% van de Jordaniërs nomadisch of halfnomadisch leeft, doordringt de bedoeïenencultuur de hele samenleving: Waarden zoals gastvrijheid (Diyafa), eer (Sharaf), stamloyaliteit en vrijgevigheid (Karam) vormen het Jordaanse nationale karakter.

De belangrijkste bedoeïenenstammen van Jordanië zijn de Bani Sakher, Howeitat (in Wadi Rum), Bdul (bij Petra) en Rwala. Koning Abdullah I sloot bij de oprichting van de staat allianties met de stammen, die tot op heden de basis van de monarchie vormen: Bedoeïenen dienen bij voorkeur in het leger en de veiligheidsdiensten.

Gastvrijheid — Meer dan beleefdheid

De bedoeïenengastvrijheid is legendarisch en echt. In de woestijn was gastvrijheid een kwestie van overleven — wie een reiziger water, eten en bescherming weigerde, riskeerde diens dood. Deze traditie leeft voort:

• Een bedoeïen biedt elke gast minstens drie kopjes thee aan — de eerste „zo bitter als het leven", de tweede „zo zoet als de liefde", de derde „zo zacht als de dood"
• Maaltijden worden samen op de grond genuttigd, van een grote schaal, met de rechterhand
• Een gast geniet drie dagen bescherming — zelfs als hij de vijand van de gastheer is (Dakheel-recht)
• Het is een eer om gastheer te zijn — wie gasten heeft, toont zijn welvaart en deugd

Als reiziger zul je deze gastvrijheid overal ervaren: Wildvreemden nodigen je uit voor thee, taxichauffeurs weigeren betaling aan te nemen, en bedoeïenen in Wadi Rum delen hun eten met je. Neem de uitnodigingen aan — het zou onbeleefd zijn om ze af te slaan.

De Jordaanse samenleving

Jordanië is een multiculturele staat: Naast de Oost-Jordaniërs (bedoeïenen en plattelandsbevolking) wonen hier miljoenen Palestijnen (sinds 1948/1967, inmiddels Jordaniës bevolkingsmeerderheid), meer dan een miljoen Syrische vluchtelingen (sinds 2011), evenals kleinere gemeenschappen van Irakezen, Tsjetsjenen, Tsjerkessen en Armeniërs.

Deze diversiteit leidt tot een opmerkelijk tolerante en kosmopolitische samenleving — althans in de steden. Amman behoort tot de meest open en liberale hoofdsteden van de Arabische wereld: Vrouwen werken in alle beroepen, alcohol is vrij verkrijgbaar, en het nachtleven bruist in het weekend (donderdag/vrijdag).

Tegelijkertijd is de samenleving conservatief in de basisstructuur: De familie (Hamula) is de belangrijkste sociale eenheid, gearrangeerde huwelijken zijn nog gebruikelijk (hoewel afnemend), en de stamverwantschap speelt vooral op het platteland een grote rol.

Religie

Jordanië is voor ca. 95% islamitisch (soennitisch) en voor ca. 4% christelijk (verschillende orthodoxe en katholieke denominaties). De Hasjemitische koninklijke familie beschouwt zichzelf als hoeder van de heilige plaatsen in Jeruzalem (Al-Aqsa-moskee en Rotskoepel) en het graf van Johannes de Doper.

De islam in Jordanië is gematigd: Alcohol is toegestaan, de godsdienstvrijheid wordt gewaarborgd (christelijke kerken en kloosters zijn beschermd), en de koning vertegenwoordigt een dialoog van religies (Amman Message, 2004). Tegelijkertijd is de islam in het openbare leven aanwezig: De oproep tot gebed klinkt vijf keer per dag, op vrijdag zijn de moskeeën vol, en de ramadan wordt door de grote meerderheid nageleefd.

Voor reizigers betekent dit: Respecteer de religieuze gebruiken, kleed je gepast in religieuze plaatsen, en wees gevoelig tijdens de ramadan — maar je zult nergens op intolerantie stuiten.

De Hasjemieten — Jordaniës koninklijke familie

Jordaniës constitutionele monarchie is het stabielste politieke systeem van het Midden-Oosten. De Hasjemieten leiden hun afstamming direct af van de profeet Mohammed (41e generatie) en zijn daarmee een van de oudste en meest legitieme dynastieën van de islamitische wereld.

Koning Abdullah II (geb. 1962, koning sinds 1999) is in het Westen opgeleid (Sandhurst, Georgetown) en spreekt vloeiend Engels. Hij is getrouwd met koningin Rania, die als een van de invloedrijkste vrouwen van de Arabische wereld wordt beschouwd en zich inzet voor onderwijs en vrouwenrechten.

De monarchie geniet brede steun onder de bevolking — de koning wordt gezien als garant van stabiliteit in een instabiele regio. De foto's van de koning hangen in elke winkel, elk restaurant en elke taxi. Dat is deels verplicht, deels echte verering.

Voor reizigers belangrijk: Kritiek op de koning is taboe — openbare belediging van de monarchie is strafbaar. Maar dat is in de praktijk geen probleem: de meeste Jordaniërs spreken respectvol en vaak liefdevol over hun koning.