Natuur & Geologie

Eiland van vuur

IJsland ligt op de Midden-Atlantische Rug, precies daar waar de Euraziatische en de Noord-Amerikaanse continentale plaat uit elkaar drijven — 2 cm per jaar. Daarnaast ligt het eiland boven een mantelpluim (hotspot), die heet magma van 2.900 km diepte naar boven duwt. Deze dubbele geologische bijzonderheid maakt IJsland tot een van de vulkanisch actiefste plekken op aarde — en tot de enige plek waar de Midden-Atlantische Rug boven water ligt.

De belangrijkste vulkanen

Geothermie — IJslands superkracht

De vulkanische activiteit heeft een enorm voordeel: IJsland genereert 100% van zijn elektriciteit uit hernieuwbare bronnen — 73% uit waterkracht en 27% uit geothermie. Heet water wordt direct uit de aarde gepompt en verwarmt 90% van alle gebouwen in IJsland. De verwarmingskosten zijn minimaal (ca. 100€/maand voor een appartement), en kassen nabij Reykjavík telen dankzij aardwarmte zelfs bananen, tomaten en komkommers.

De Hellisheiði-centrale nabij Reykjavík is de derde grootste geothermische centrale ter wereld en maakt gebruik van de warmte van het Hengill-vulkaansysteem. Het produceert 303 MW elektriciteit en 133 MW warmte — genoeg voor heel Reykjavík. Bezoekers kunnen het bijbehorende museum bezoeken (Geothermal Exhibition, gratis).

Europa's grootste gletsjer

Ongeveer 11% van het landoppervlak van IJsland is bedekt met gletsjers — een aandeel dat elk jaar afneemt. IJsland is het enige Europese land met gletsjers van deze omvang.

De belangrijkste gletsjers

Trieste realiteit: De gletsjers van IJsland krimpen snel. De Okjökull (Ok-gletsjer) was in 2019 de eerste IJslandse gletsjer die officieel als „dood" werd verklaard — hij had niet meer genoeg massa om als gletsjer te bewegen. Een gedenkteken op de berg draagt het opschrift „Een brief aan de toekomst" en richt zich tot komende generaties: „Ok is de eerste IJslandse gletsjer die zijn status als gletsjer heeft verloren. In de komende 200 jaar zullen naar verwachting al onze gletsjers hetzelfde lot ondergaan."

Wetenschappers schatten dat bij aanhoudende opwarming alle IJslandse gletsjers tegen 2200–2300 verdwenen kunnen zijn. Voor een land dat zijn naam aan het ijs ontleent, een existentiële dimensie.

Noorderlicht — wanneer en waar?

Het noorderlicht (Aurora Borealis) is voor velen DE reden om IJsland in de winter te bezoeken. Hier de belangrijkste feiten:

• Seizoen: September tot maart (hoe donkerder, hoe beter). De beste maanden: oktober, februari en maart (statistisch gezien de helderste hemel)
• Voorwaarden: Drie dingen moeten samenkomen: Donkerte (geen maan, geen stadsverlichting), heldere hemel (geen wolken) en zonneactiviteit (KP-index vanaf 2–3, ideaal vanaf 5)
• Voorspelling: De website vedur.is (onder „Aurora forecast") en de app My Aurora Forecast tonen de KP-index en de wolkenbedekking — de groene vlakken op de kaart zijn wolkenvrij
• Beste plekken: Ver weg van de stadsverlichting: Þingvellir, de zuidkust, Mývatn (Noord-IJsland). Ook direct vanuit de warme baden van de Mývatn Nature Baths of de Blue Lagoon mogelijk
• Kleuren: Meestal groen (zuurstof op 100–300 km hoogte), zeldzamer violet/rood (stikstof) en blauw. Met het blote oog vaak eerder grijs-groen — de camera (lange belichtingstijd!) toont de kleuren intenser
• Tochten: Noorderlichttochten vanuit Reykjavík (3–5 uur, vanaf 7.990 ISK/53€) rijden naar de wolkenvrije gebieden. Geen garantie, maar hoge expertise van de gidsen

Papegaaiduikers — IJslands favorieten

De papegaaiduiker (Puffin, IJslands: Lundi) is de onofficiële nationale vogel van IJsland. Ongeveer 60% van de wereldpopulatie (ca. 8–10 miljoen broedparen) nestelt op de kliffen van IJsland, vooral:

• Westman-eilanden (Vestmannaeyjar): De grootste kolonie — miljoenen vogels. Bereikbaar per veerboot vanuit Landeyjahöfn (35 min.)
• Látrabjarg (Westfjorden): Het westelijkste punt van Europa en spectaculaire 14 km lange kliffen. De vogels zijn hier extreem tam
• Dyrhólaey (Zuidkust): Het best toegankelijk vanaf het vasteland. Papegaaiduikers in de kliffen direct onder de vuurtoren
• Borgarfjörður Eystri (Oost-IJsland): Kleine, maar zeer nabije kolonie. Uitzichtplatform binnen handbereik van de vogels
• Grímsey (Noord-IJsland): Het enige IJslandse eiland op de poolcirkel. Papegaaiduikers, middernachtzon en verder bijna niets

De vogels zijn van mei tot midden augustus op de broedplaatsen. Ze brengen de winter door op de open Noord-Atlantische Oceaan en komen alleen aan land om te broeden. Met hun kleurrijke snavels (die in de winter vervagen!), hun onhandige waggelende gang en hun hectische vleugelslag (ze moeten 400 keer per minuut fladderen om in de lucht te blijven!) zijn ze onweerstaanbaar.

Papegaaiduikers als voedsel? Ja, in IJsland worden papegaaiduikers traditioneel gegeten — vooral op de Westman-eilanden, waar ze met netten worden gevangen (een eeuwenoude methode). Het vlees doet denken aan wild. Voor veel bezoekers een ethisch dilemma, voor IJslanders traditie. De populatie wordt zorgvuldig gemonitord, en de jacht wordt opgeschort bij lage aantallen.

Walvissen

In de wateren rond IJsland leven 23 walvissoorten:

Walvisvangst: IJsland is een van de weinige landen die nog commerciële walvisvangst bedrijven — hoewel steeds controversiëler. In 2023 werd de jacht op gewone vinvissen tijdelijk opgeschort na een dierenwelzijnsdebat, en steeds meer IJslanders (vooral de jongere generatie) pleiten voor een einde aan de walvisvangst. De walvisobservatie-industrie is economisch al aanzienlijk belangrijker dan de walvisvangst.

IJslander — vijf gangen

Het IJslandse paard is een uniek ras dat al meer dan 1.000 jaar in volledige isolatie wordt gefokt. In het jaar 982 vaardigde het Alþingi een wet uit die de import van paarden naar IJsland verbiedt — deze wet geldt tot op de dag van vandaag! Een IJslands paard dat het eiland verlaat, mag nooit terugkeren, zelfs niet als het een internationale wedstrijd wint.

De paarden beheersen vijf gangen (de meeste paardenrassen slechts drie of vier):

1. Stap (Fetgangur)
2. Draf (Brokk)
3. Galop (Stökk)
4. Tölt — de beroemdste gang: Een extreem comfortabele viertaktgang waarbij de ruiter bijna bewegingsloos in het zadel zit terwijl het paard met hoge snelheid galoppeert. Het is alsof je op een bank zit die vooruit beweegt
5. Rens (Skeið) — een snelle tweetaktgang waarbij de benen van dezelfde kant tegelijkertijd naar voren bewegen. Niet alle IJslandse paarden beheersen deze gang, en het wordt beschouwd als de „koningsdiscipline"

IJslandse paarden zijn klein (130–145 cm), robuust, weerbestendig en ongelooflijk zeker van hun voeten. Ritten worden overal op het eiland aangeboden — van een uur durende ritten (vanaf 9.000 ISK/60€) tot meerdaagse tochten door het hoogland.

Poolvos

De poolvos (Alopex lagopus) is het enige inheemse landzoogdier van IJsland — hij was hier al voor de Vikingen, waarschijnlijk over het ijs van de laatste ijstijd geïmmigreerd. Het best te observeren in het Hornstrandir-natuurreservaat in de Westfjorden (hier zijn ze extreem tam) en bij Jökulsárlón. De vossen wisselen in de winter naar een witte vacht, in de zomer naar bruin — een perfecte camouflage.