Land & Mensen

De geschiedenis van IJsland begint laat, maar is uitzonderlijk goed gedocumenteerd — de middeleeuwse saga's behoren tot de belangrijkste literaire werken van Europa en vertellen gedetailleerd over de vestiging.

Voor de vestiging

Voordat de Vikingen kwamen, was IJsland onbewoond — een van de laatste grote eilanden op aarde zonder bewoners. Er zijn echter aanwijzingen dat Ierse monniken (Papar) al in de 8e eeuw het eiland bereikten en als kluizenaars leefden. Toen de Vikingen kwamen, verdwenen de monniken — of ze vluchtten of werden verdreven, is onduidelijk. Plaatsnamen zoals Papey (Monnikeneiland) en Papos herinneren aan hun aanwezigheid.

De Landname (874–930 n. Chr.)

IJsland was een van de laatste grote eilanden op aarde die door mensen werd bewoond. In 874 n. Chr. landde de Noorse Viking Ingólfur Arnarson aan de zuidkust. Volgens de legende gooide hij zijn hoogzetelstijlen (houten zuilen met religieuze betekenis) overboord en zwoer zich daar te vestigen waar ze aan land zouden spoelen. Zijn slaven vonden ze twee jaar later bij de "Rookbaai" — Reykjavík.

In de daaropvolgende decennia kwamen ongeveer 20.000–30.000 Noorse Vikingen en hun Keltische (Ierse en Schotse) slaven en echtgenotes naar IJsland. De meeste kolonisten vluchtten voor de Noorse koning Harald Schoonhaar, die de kleinere vorstendommen van Noorwegen onder zijn heerschappij bracht. IJsland werd een toevluchtsoord voor vrijheidslievende mensen.

Het Landnámabók (Vestigingsboek) documenteert meer dan 400 eerste kolonisten bij naam met hun families, schepen en landclaims — een unieke historische bron in de wereld. Moderne DNA-analyses bevestigen: De IJslandse bevolking heeft ongeveer 60% Scandinavische en 40% Keltische afkomst.

Het Alþingi — geboorte van de democratie (930)

In het jaar 930 richtten de kolonisten het Alþingi op in Þingvellir — het oudste nog bestaande parlement ter wereld. De IJslandse samenleving was een unieke aristocratische republiek zonder koning: Ongeveer 36 Goden (hoofden) deelden de macht en ontmoetten elkaar elke zomer twee weken op de lavavelden van Þingvellir.

De wetsvoorzegger (Lögsögumaður) moest het gehele wetboek uit het hoofd reciteren — een taak die drie jaar duurde. Er was geen geschreven codex; de wet werd mondeling overgeleverd en verder ontwikkeld.

Christendom (1000 n. Chr.)

In 1000 n. Chr. stond IJsland op de rand van een burgeroorlog tussen christenen en heidenen. De wetsvoorzegger Þorgeir Ljósvetningagoði — zelf een heiden — werd gevraagd een beslissing te nemen. Volgens de legende trok hij zich een hele dag en nacht onder een dierenhuid terug (mogelijk een sjamanistische praktijk), voordat hij verkondigde: IJsland wordt christelijk. Het compromis: Privé mocht men de oude goden blijven vereren, paardenoffers brengen en kindermoord plegen (het laatste werd al snel verboden). Op weg naar huis gooide hij zijn godenbeelden in de Goðafoss.

De Sturlungentijd (1220–1264)

De vreedzame republiek eindigde in een bloedige burgeroorlog: De Sturlungentijd. Machtige hoofdgeslachten, vooral de Sturlungar (waaronder de beroemde auteur Snorri Sturluson), vochten om de heerschappij. Snorri Sturluson — auteur van de Edda en de Heimskringla (geschiedenis van de Noorse koningen) — werd in 1241 op bevel van de Noorse koning in zijn eigen kelder vermoord.

Het geweld en de chaos leidden ertoe dat IJsland zich in 1262/1264 aan de Noorse koning onderwierp — het einde van de Vrijstaatperiode.

Noorse en Deense heerschappij (1262–1944)

Toen Noorwegen in 1380 onder de Deense kroon viel, werd IJsland automatisch Deens — en bleef dat bijna 600 jaar. De Deense heerschappij was voor IJsland een donkere tijd:

• Handelsmonopolie (1602–1787): Denemarken verbood de IJslanders handel te drijven met andere naties. Deense handelaren exploiteerden de bevolking — ze kochten vis en wol goedkoop en verkochten geïmporteerde goederen duur. IJslanders verarmden
• Pest (1402–1404): De Zwarte Dood doodde een derde van de bevolking
• Laki-uitbarsting (1783–1784): De verwoestendste vulkaanuitbarsting in de geschiedenis van IJsland. De Laki-spleet produceerde 14 km³ lava en giftige gassen, die 80% van het vee en 20–25% van de bevolking (ca. 10.000 mensen) doodden. De gassen veroorzaakten in Europa een "blauwe nevel"-crisis en droegen mogelijk bij aan de Franse Revolutie
• Turkenroof (1627): Noord-Afrikaanse piraten overvielen de Westman-eilanden en ontvoerden 400 IJslanders in slavernij

Visoorlogen — Kabeljau-Oorlogen (1958–1976)

Na de onafhankelijkheid werd vis de belangrijkste hulpbron van IJsland, en de uitbreiding van de visserijzone leidde tot drie "Kabeljau-Oorlogen" met Groot-Brittannië — diplomatieke en deels militaire conflicten, waarbij IJslandse kustwachtschepen de netten van Britse trawlers doorsneden. IJsland won alle drie de conflicten en breidde zijn zone uit tot 200 zeemijlen. De NAVO moest bemiddelen, aangezien beide landen lid waren. De visoorlogen toonden aan: Klein kan zich tegen groot verzetten, als de vastberadenheid er is.

Onafhankelijkheid (1944)

Op 17 juni 1944 — terwijl Denemarken onder Duitse bezetting stond — verklaarde IJsland in Þingvellir de onafhankelijkheid. 98,5% stemde in een referendum voor. De datum is de nationale feestdag van IJsland. Sindsdien heeft het land zich van een van de armste van Europa tot het land met de hoogste levensstandaard ter wereld ontwikkeld (HDI rang 3).

De financiële crisis van 2008

De financiële crisis van 2008 trof IJsland bijzonder hard: Alle drie de grote banken (Glitnir, Landsbanki, Kaupthing) stortten binnen een week in. De gecombineerde schulden van de banken bedroegen het 11-voudige van het BBP. De kroon verloor 50% van zijn waarde, de beurs stortte met 95% in, en het land stond op de rand van staatsbankroet.

De IJslanders reageerden met de "Pannendekselrevolutie" (Búsáhaldabyltingin): Duizenden verzamelden zich voor het parlement en sloegen op potten en pannen — wekenlang, bij vorst en sneeuw, totdat de regering aftrad. IJsland liet zijn banken vallen (in plaats van ze te redden zoals andere landen), klaagde bankdirecteuren aan (sommigen gingen de gevangenis in), en herstelde opmerkelijk snel — onder andere dankzij de toerismeboom vanaf 2010, die de uitbarsting van de Eyjafjallajökull paradoxaal genoeg veroorzaakte.

Fagradalsfjall & Reykjanes (2021–2024)

Sinds 2021 beleeft het Reykjanes-schiereiland nabij Reykjavík een reeks vulkaanuitbarstingen — de eerste in de regio in 800 jaar. De uitbarstingen bij Fagradalsfjall (2021, 2022) waren "toeristische vulkanen" — goed toegankelijk, niet gevaarlijk en spectaculair. Duizenden IJslanders wandelden met hotdogs en bier in de hand naar de lavastroom. De latere uitbarstingen bij Sundhnúkur (2023–2024) waren gevaarlijker en bedreigden de stad Grindavík (4.000 inwoners), die werd geëvacueerd.

Een unieke samenleving

IJsland is een fascinerend eigenaardige samenleving — en de IJslanders zijn er trots op. Met slechts 390.000 inwoners (minder dan Wuppertal!) kent praktisch iedereen iedereen, en de samenleving functioneert volgens eigen regels:

Gelijkheid — Wereldkampioen sinds meer dan een decennium

Volgens het Global Gender Gap Report van het World Economic Forum is IJsland het gelijkwaardigste land ter wereld — al meer dan een decennium onafgebroken op plaats 1. Dat komt niet uit de lucht vallen:

• 1975: De "Vrouwen-Vrijdag" (Kvennafrídagurinn): Op 24 oktober 1975 staakten 90% van de IJslandse vrouwen — ze gingen niet naar hun werk, kookten niet, hielden geen toezicht op kinderen. Het land stond letterlijk stil. Scholen sloten, fabrieken stopten, mannen moesten hun kinderen meenemen naar het werk (de dag werd de "Lange Vrijdag" voor mannen). De staking was een keerpunt en elektriseerde de gelijkheidsbeweging wereldwijd
• 1980: IJsland kiest Vigdís Finnbogadóttir als president — de eerste democratisch gekozen vrouwelijke president ter wereld. Ze bleef 16 jaar in functie (4 ambtstermijnen) en werd een icoon
• 2010: IJsland verbiedt stripclubs — als eerste land ter wereld om feministische redenen (niet om religieuze)
• 2018: IJsland voert als eerste land ter wereld een wet in voor gelijke betaling voor gelijk werk. Bedrijven met 25+ werknemers moeten aantonen dat ze mannen en vrouwen gelijk betalen — anders dreigen boetes
• Ouderschapsverlof: 6 maanden voor elke ouder (niet overdraagbaar!) + 6 weken samen. Vaders nemen hun ouderschapsverlof daadwerkelijk op — meer dan 90% van de IJslandse vaders gaat met ouderschapsverlof

Het naamgevingssysteem — geen achternamen

IJslanders hebben geen achternamen in de Europese zin. In plaats daarvan dragen ze patroniemen (of sinds 2019 ook matroniemen): De achternaam is de voornaam van de vader (of de moeder) + "son" (zoon) of "dóttir" (dochter).

Voorbeeld: Björks volledige naam is Björk Guðmundsdóttir — "Björk, dochter van Guðmundur". Haar zoon heet Sindri Eldon Þórsson — hij heeft een heel andere "achternaam". Broers en zussen kunnen verschillende "achternamen" hebben, als ze een patroniem en een matroniem kiezen.

Gevolgen van dit systeem:

• In het IJslandse telefoonboek staan alle vermeldingen op voornaam gesorteerd — een "Pétursson" helpt niet, als er honderden van zijn
• Ieder wordt met de voornaam aangesproken — ook de president, de premier en je arts
• Sinds 2019 is er de mogelijkheid om in plaats van "son"/"dóttir" het genderneutrale achtervoegsel "bur" te gebruiken
• Er is een officieel namencomité (Mannanafnanefnd), dat nieuwe voornamen moet goedkeuren — ze moeten in het IJslands vervoegbaar zijn en voldoen aan de klankregels van de taal

Geen leger

IJsland heeft geen eigen leger — als enige NAVO-lid. De Kustwacht (Landhelgisgæslan) met slechts 3 schepen neemt veiligheidsfuncties op zich en "won" daarmee de Kabeljau-Oorlogen tegen de Britse Royal Navy. IJsland vertrouwt op de NAVO-bondgenootschapsverdediging. Het defensiebudget gaat in plaats daarvan naar onderwijs en gezondheid.

Huldufólk — Elfen en verborgen volk

Enquêtes tonen aan dat een verrassend hoog percentage van de IJslanders (schattingen variëren tussen 10% en 54%, afhankelijk van de vraagstelling) het bestaan van Huldufólk (verborgen volk/elfen) niet categorisch uitsluit. Of dat serieus bedoeld is of typisch IJslandse droge humor blijft een kwestie van interpretatie. Feit is:

• Wegenbouwprojecten zijn al omgeleid of uitgesteld om "elfenstenen" (grote rotsen waarin Huldufólk zouden leven) te vermijden — voor het laatst in 2013 bij de aanleg van een weg in Álftanes
• Er is een officiële elfenvertegenwoordiger (Erla Stefánsdóttir, overleden 2015), die bij bouwprojecten werd geraadpleegd
• De Elf School (Álfaskólinn) in Reykjavík biedt cursussen aan over IJslandse folklore en elfenkunde — half serieus, half humoristisch, geheel IJslands
• De Huldufólk-traditie heeft diepe culturele wortels: In een karig, geïsoleerd landschap, waar vulkanen, aardbevingen en winterstormen het leven voortdurend bedreigen, is het geloof in onzichtbare krachten in de natuur een natuurlijke reactie

Literatuur & Sagas

IJsland heeft het hoogste aantal boekpublicaties per hoofd van de bevolking ter wereld — meer boeken per inwoner dan enig ander land. De traditie gaat terug tot de IJslandersagas (Íslendingasögur), die in de 13e en 14e eeuw werden geschreven en tot de belangrijkste literaire werken van de middeleeuwen behoren.

De saga's vertellen over de vestiging van IJsland, over familievete, liefde, wraak en heldendom — in een sobere, moderne stijl die ook na 800 jaar verrassend leesbaar is. De bekendste: Njáls Saga (de langste en meest dramatische), Egils Saga (over de Viking-dichter-krijger Egill Skallagrímsson), Laxdæla Saga (een liefdesverhaal) en Grettis Saga (over de vogelvrij verklaarde Grettir).

IJslanders kunnen de saga's in het origineel lezen — de taal is in 1.000 jaar zo weinig veranderd dat middeleeuws IJslands voor moderne IJslanders begrijpelijk is. Dat is ongeveer alsof een Duitser het Nibelungenlied in het origineel zou kunnen lezen (wat bekendelijk nauwelijks mogelijk is).

Met Kerstmis is de Jólabókaflóð (Kerstboekenoverstroming) een geliefde traditie: Op kerstavond geven IJslanders elkaar boeken cadeau en brengen ze de avond door met lezen en chocolade.