Geschiedenis & Cultuur

De Illyriërs, de oude voorouders van de Albanezen, bewoonden de westelijke Balkan sinds minstens het 2e millennium v.Chr.. Ze stichtten stadstaten, sloegen munten en vochten tegen de uitbreidende Romeinse macht — Koningin Teuta (3e eeuw v.Chr.) leidde zelfs de Illyrische vloot in oorlog tegen Rome. Vanaf de 2e eeuw v.Chr. viel Illyrië aan het Romeinse Rijk: Durrës (Dyrrachium) werd de belangrijkste havenstad aan de oostelijke Adriatische Zee, en de Via Egnatia verbond Rome met Constantinopel dwars door Albanees grondgebied.

Byzantijnse Tijdperk & Skanderbeg

Na de splitsing van het Romeinse Rijk (395 n.Chr.) behoorde Albanië tot het Byzantijnse Rijk. Kastelen, kerken en kloosters verrezen — Berat en Gjirokastra tonen nog steeds deze Byzantijnse laag. Vanaf de 14e eeuw drongen de Ottomanen de Balkan binnen.

Het Albanese verzet tegen de Ottomanen heeft een onsterfelijke held: Gjergj Kastrioti Skanderbeg (1405–1468). Als kind als gijzelaar naar het Ottomaanse hof gebracht, bekeerde hij zich tot de islam en klom op tot militair commandant — alleen om in 1443 te deserteren, terug te keren naar het christendom en een 25 jaar durend verzet te leiden tegen het machtigste rijk ter wereld. Skanderbeg verenigde de verdeelde Albanese stammen en verdedigde het kleine land tegen legers die tien keer groter waren. Hij is de onbetwiste nationale held van Albanië — zijn dubbelkoppige adelaar siert de vlag.

Na Skanderbegs dood in 1468 viel Albanië aan de Ottomanen en bleef meer dan 400 jaar onder Ottomaanse heerschappij (1479–1912). Veel Albanezen bekeerden zich tot de islam, anderen bleven orthodox of katholiek — een religieuze diversiteit die tot op de dag van vandaag bestaat en opmerkelijk vreedzaam samenleeft.

Onafhankelijkheid (1912)

Op 28 november 1912 verklaarde Albanië in Vlora zijn onafhankelijkheid van het Ottomaanse Rijk — na 434 jaar vreemde heerschappij. De nieuwe staat was arm, versnipperd en bedreigd door zijn buren (Griekenland, Servië en Montenegro claimden Albanese gebieden). De interbellumperiode was chaotisch: kortstondige regeringen, een mislukte poging tot een monarchie onder Koning Zog I. (1928–1939), daarna de Italiaanse invasie onder Mussolini (1939) en de Duitse bezetting (1943–1944).

De Dictatuur (1944–1991)

Na de Tweede Wereldoorlog greep Enver Hoxha, een voormalige leraar uit Gjirokastra, de macht en vestigde de meest stalinistische dictatuur van Europa. Wat volgde was een regime van ongekende paranoia en wreedheid:

• Totale isolatie: Hoxha brak achtereenvolgens met Joegoslavië (1948), de Sovjet-Unie (1961) en China (1978). Uiteindelijk was Albanië het meest geïsoleerde land ter wereld — geen contact met het Westen, geen reisvrijheid, geen buitenlandse televisie, geen privé-autobezit.
• Religieverbod: In 1967 verklaarde Hoxha Albanië tot de eerste officieel atheïstische staat ter wereld. Alle moskeeën en kerken werden gesloten, vernietigd of omgebouwd tot magazijnen. Religieuze praktijk werd bestraft met gevangenis of dood.
• Bunker-waanzin: In zijn paranoia voor een invasie liet Hoxha meer dan 173.000 betonnen bunkers door het hele land bouwen — meer dan één per 16 inwoners. De paddenstoelvormige bunkers staan nog steeds overal: op stranden, in velden, op bergtoppen, in tuinen. Ze zijn Albanië's meest bizarre erfenis.
• Politieke vervolging: Tienduizenden werden in werkkampen geïnterneerd, geëxecuteerd of „verdwenen". De geheime politie Sigurimi hield elk aspect van het leven in de gaten. Families werden gestraft voor de „misdaden" van individuele leden.

Hoxha stierf in 1985, zijn opvolger Ramiz Alia hield het systeem nog tot 1991 in stand, toen het communisme instortte. Albanië was het laatste land van Europa dat zich van het communisme bevrijdde — en het diepst getraumatiseerde.

Het nieuwe Albanië (sinds 1991)

De overgang was brutaal: anarchie, piramideschandaal (1997 verloren duizenden hun spaargeld), massale emigratie en politieke instabiliteit. Maar sinds de jaren 2000 stabiliseert het land zich snel. Albanië is NAVO-lid (sinds 2009) en EU-kandidaat. De infrastructuur verbetert, het toerisme groeit explosief, en een jonge, westers georiënteerde generatie vormgeeft de toekomst. Albanië is niet langer het geïsoleerde land aan de rand van Europa — het is een land in opkomst.

Besa — De heilige erecode

Besa is het Albanese concept van eer, het gegeven woord en de heilige gastvrijheid. Letterlijk vertaald betekent het „belofte" of „woord van eer". Besa verplicht elke Albanees om zijn woord te houden en gasten te beschermen — zelfs met inzet van het eigen leven. Dit principe redde tijdens de Tweede Wereldoorlog duizenden Joodse vluchtelingen: Albanië was het enige land in Europa waar de Joodse bevolking tijdens de bezetting toenam, omdat Albanese families Joden onder Besa-bescherming verborgen.

Voor reizigers betekent Besa: Je zult overal hartelijk welkom zijn. Uitnodigingen voor koffie of Raki zijn serieus bedoeld en moeten worden aangenomen. Het is niet ongebruikelijk dat volslagen vreemden je in hun huis uitnodigen, je fruit geven of je de weg wijzen door simpelweg mee te rijden.

Religieuze Tolerantie

Albanië is een van de meest religieus tolerante landen ter wereld. Ongeveer 57% van de bevolking is moslim, 17% Albanees-orthodox, 10% katholiek — en deze groepen leven in een harmonie samen die zijn gelijke in de regio niet kent. Interreligieuze huwelijken zijn normaal, religieuze feestdagen worden gezamenlijk gevierd, en de nationale identiteit staat altijd boven de religieuze. De erfenis van Hoxha's religieverbod heeft paradoxaal genoeg een zeer seculiere samenleving achtergelaten — Albanië is cultureel moslim, maar in het dagelijks leven weinig religieus.

De Kanun

De Kanun (gewoontenrecht, gecodificeerd door Lekë Dukagjini in de 15e eeuw) regelde eeuwenlang het sociale leven, vooral in het noorden. Het omvatte gastvrijheid, erfrecht, huwelijk — maar ook de beruchte bloedwraak (Gjakmarrja). Hoewel de Kanun officieel geen rechtskracht meer heeft, beïnvloedt het in afgelegen berggebieden nog steeds sociale normen. Voor reizigers is de Kanun vooral als historisch fenomeen interessant — de Lock-in Tower in Theth getuigt van deze traditie.

Omgangsvormen

• Hoofdknikken en hoofdschudden zijn in Albanië omgekeerd: Knikken betekent „Nee", schudden betekent „Ja". Dat zorgt regelmatig voor verwarring — let op het verbale antwoord.
• Koffie-uitnodiging: Als iemand je uitnodigt voor koffie, is dat een teken van gastvrijheid. Accepteren! Weigeren kan als onbeleefd worden ervaren.
• Raki: De zelfgestookte druivenbrandewijn wordt bij elke gelegenheid aangeboden. Een slokje uit beleefdheid is gepast, maar je hoeft niet het hele glas te drinken.
• Schoenen uitdoen: In privéwoningen worden de schoenen bij de ingang uitgedaan — er worden pantoffels verstrekt.